Venalar

Venalar (lotinça «vena» — tomir, qon tomiri) — qonni a'zo va töqimalardan yurakka olib keladigan qon tomirlari. Ular yurak-qon tomir tizimining bir qismi bölib, venoz tizimni taşkil etadi; qonni yurakdan olib ketadigan tomirlar esa arteriyalar deyiladi. Rusça Vikipediyaga köra, venalar kapillyarlardan keyingi mayda tomirçalar — venulalardan boşlanadi. Venalarning tuzilişi, kasalliklari va ularni davolaş usullarini tibbiyotning flebologiya bölimi örganadi.1

Odatda venalardan karbonat angidridga töyingan, kislorodi kamaygan venoz qon oqadi. ÖzME'ga köra, töqimalarda moddalar almaşinuvi natijasida hosil bölgan çiqindilar va karbonat angidrid bilan töyingan qon kovak venalar orqali yurakning öng bölmasiga keladi. Biroq qoida mutlaq emas: öpka venalari öpkada kislorod bilan boyigan arterial qonni yurakning çap bölmasiga olib boradi. Rusça Vikipediyaga köra, ona qornidagi homilaning kindik venasi ham arterial qon taşiydi.

ÖzME'ga köra, odamda uçta yirik venoz tizim bor. Yuqori kovak vena boş, böyin, qöllar va kökrak qafasidan, ya'ni tananing yuqori yarmidan qonni yurakka yetkazadi. Pastki kovak vena oyoqlar, çanoq, qorin böşliğidagi juft a'zolar va jigardan, ya'ni tananing pastki yarmidan qon olib keladi. Darvoza (qopqa) vena esa qorin böşliğidagi toq a'zolardan qonni avval jigarga olib boradi; jigarda tozalangan qon pastki kovak venaga quyiladi.

Vena devori ham arteriya devori kabi uç qavatdan — içki endoteliy, örta muşak-elastik va taşqi biriktiruvçi töqima qavatidan iborat. ÖzME va rusça Vikipediyaga köra, venalarning devori arteriyalarnikiga qaraganda yupqaroq va kam elastik, muşak tolalari ham kamroq; şu sababli qonsiz qolgan vena osongina puçayadi. Venalarda qon bosimi past bölib, qon arteriyalardagiga nisbatan sekin oqadi.

Köp venalarning içida qopqoqlar (klapanlar) bor: ular qonni faqat yurak tomonga ötkazadi va orqaga qaytişiga yöl qöymaydi. Rusça Vikipediyaga köra, qonning yurak tomon harakatiga yurakning sörişi, nafas olganda kökrak böşliğida hosil böladigan manfiy bosim va muşaklarning qisqarişi yordam beradi. Içki a'zolar, boş miya, kovak venalar va boşqa ayrim venalarda qopqoqlar bölmaydi.

Venalar yuza (teri osti) va çuqur venalarga bölinadi. Çuqur venalar arteriyalar bilan yonma-yon ötadi; ÖzME'ga köra, har bir arteriyani odatda ikkita vena kuzatib boradi. Baçadon, töğri içak, qovuq kabi kovak a'zolar atrofida venalar juda köp bölib, vena çigallarini hosil qiladi.

ÖzME'ga köra, qon oliş, dori yuboriş va qon quyiş uçun teri ostidagi venalardan, köpinça tirsak venasidan, yoş bolalarda esa böyinturuq venasidan foydalaniladi. Venalarning eng köp uçraydigan kasalliklari — varikoz kengayiş va tromboflebit, ya'ni vena devorining yalliğlanib, unda qon laxtasi hosil bölişi.