Çorvaçilik

Çorvaçilik — qişloq xöjaligining asosiy tarmoqlaridan biri; uy hayvonlarini boqiş, köpaytiriş va zotini yaxşilaş orqali mahsulot yetiştiriş bilan şuğullanadi. ÖzME'ga köra, çorvaçilik aholini göşt, sut, tuxum, yoğ kabi oziq-ovqat mahsulotlari, yengil sanoatni jun, teri, möyna kabi xom aşyo, dehqonçilikni organik öğit bilan ta'minlaydi; ilgari esa ot, hökiz, tuya kabi iş hayvonlarining ham asosiy manbai bölgan. Uning mahsulot va çiqindilaridan yem qöşimçalari hamda şifobaxş zardoblar, gormonal preparatlar kabi dori vositalari ham olinadi.1

ÖzME'ga köra, çorvaçilikning asosiy tarmoqlari — qoramolçilik, qöyçilik, eçkiçilik, yilqiçilik, tuyaçilik, çöçqaçilik, parrandaçilik, quyonçilik, asalariçilik, möynali hayvonlarni boqiş, buğuçilik va itçilik. Inglizça Vikipediyaga köra, keng ma'noda bu sohaga baliq, qisqiçbaqa va mollyuskalarni suvda yetiştiriş (akvakultura), ipak qurti va boşqa haşarotlarni boqiş ham kiradi. Çorvaçilikning rivoji dehqonçilik va yem-xaşak bazasi bilan çambarças boğliq; har bir mamlakatda u tabiiy-iqlim şaroiti va ozuqa imkoniyatlariga qarab öziga xos körinişda rivojlanadi.

ÖzME'ga köra, çorvaçilik yovvoyi hayvonlarni ovlaş va qölga örgatişdan boşlangan. Hayvonlarni xonakilaştiriş yangi toş davri — neolitda boşlangan; eng avval it, söngra çöçqa, qöy, keyinroq qoramol va ot xonakilaştirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, it bundan 17,5 ming yil avval, ya'ni dehqonçilik paydo bölişidan oldin qölga örgatilgan. Hayvonlarni xonakilaştirişning asosiy markazlari — Osiyoning janubi-ğarbiy qismi va Örta dengiz atrofi. Osiyoda buyvol, qötos, ikki örkaçli tuya, tovuq, Afrikada eşak va bir örkaçli tuya, Amerikada lama, alpaka va kurka xonakilaştirilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, bronza davrining Misr, Şumer, Hind va Xitoy kabi tsivilizatsiyalarida qoramol, qöy, eçki va çöçqa xöjaliklarda boqilgan, Içki Osiyo va Şimoliy Afrikadagi köçmanlar uçun esa podaçilik asosiy turmuş tarzi bölgan. 18-asrda Angliyadagi qişloq xöjaligi inqilobi davrida seleksiya yöli bilan göşt, sut va junni köp beradigan zotlar yaratilgan.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyo çorvaçilik ilk şakllangan hududlardan biri. Bu yerda çorvaçilik köçmançilik turmuş tarzini vujudga keltirgan. Amudaryo quyi havzasida, Xorazmda topilgan Kaltaminor madaniyati miloddan avvalgi 4–3-ming yilliklarda yaşagan ovçi va baliqçilarga mansub. Miloddan avvalgi 2–1-asrlarda Davanda (Farğonada) dehqonçilik bilan birga yilqiçilik yuksak darajada rivojlangan. 20-asr boşlarigaça Özbekiston hududida köçmançilik bilan boğliq qöyçilik, eçkiçilik, tuyaçilik va yilqiçilik, vohalarda esa qoramolçilik ustun bölgan. ÖzME'ga köra, 1916-yilda bu hududda 1,3 millionga yaqin qoramol, 3,8 million qöy va eçki, 517 ming ot bölgan.

20-asrning 20-yillaridan çorvaçilik ilmiy asosda, hududlarning tabiiy şaroiti va ozuqa bazasiga qarab rivojlantirila boşlangan. ÖzME'ga köra, suğoriladigan hududlarda sut va göşt yönalişidagi qoramolçilik, parrandaçilik va çöçqaçilik, toğoldi hududlari va Orolböyida göşt yönalişidagi qoramolçilik va qöyçilik, çöl yaylovlarida qorakölçilik rivojlangan. 1930-yillarda naslçilik zavodlari va xöjaliklari, çorvaçilik va veterinariya ilmiy-tadqiqot institutlari taşkil etilgan.

Mustaqillik yillarida jamoa xöjaliklarining fermalari xususiylaştirilgan, dehqon va fermer xöjaliklari tuzilgan. ÖzME'ga köra, 1995-yilga kelib zarar bilan işlayotgan 1499 qoramolçilik fermasi xususiy egalarga ötgan va respublikada işlab çiqarilgan göşt va sutning 75 foizini xususiy sektor bera boşlagan. 1995-yilda «Naslçilik töğrisida»gi qonun qabul qilingan. 1990–2003-yillarda qoramollar soni 28 foizdan, sut yetiştiriş 33 foizdan ziyod oşgan. Çorvador mutaxassislar Toşkent agrar universiteti, Samarqand va Andijon qişloq xöjaligi institutlari va kollejlarda tayyorlanadi.

ÖzME 1999-yilgi ma'lumotlarga tayanib, dunyoda 1,3 milliarddan ortiq qoramol, 1 milliarddan ortiq qöy, 700 millionga yaqin eçki, 900 millionga yaqin çöçqa va 14 milliarddan ortiq tovuq boqilganini yozadi. Inglizça Vikipediyaga köra, rivojlangan mamlakatlarda an'anaviy kiçik xöjaliklar örnini katta intensiv fermalar egallamoqda: göştdor qoramollar yuqori ziçlikdagi maydonçalarda, minglab tovuqlar maxsus binolarda boqiladi. ÖzME'ga köra, sutçilik rivojlangan AQŞ, Kanada, Niderlandiya va Germaniyada bir sigirdan yiliga 8–11 ming kg sut soğib olinadi.