Klassitsizm

Klassitsizm (lotinça classicus — «namunaviy») — 17–19-asrlarda Yevropa madaniyatida keng tarqalgan badiiy uslub va estetik yönaliş. U qadimgi Yunoniston va Rim san'atini mukammallik namunasi deb bilgan va ana şu merosga ergaşiş asosida şakllangan. Rusça Vikipediyaga köra, klassitsizm insonning gözallik, yaxlitlik, soddalik va mazmun hamda şakl tiniqligiga intilişini ifodalovçi dunyoqaraş bölib, uning körinişlari joy va davrga qarab ança farq qiladi: 16-asr boşidagi Rim klassitsizmi, 17-asr fransuz klassitsizmi, 18-asr ikkinçi yarmidagi neoklassitsizm va boşqalar şular jumlasidandir.1

Rusça Vikipediyada izohlanişiça, lotinça classis söziga Qadimgi Rimda fuqarolarning mulkiy toifasi, classicus esa eng yuqori toifaga mansub kişi ma'nosida işlatilgan. Vaqt ötişi bilan bu söz «namunaviy», «ibrat qilib olsa böladigan» ma'nosini olgan.

ÖzME'ga köra, klassitsizm belgilari dastlab 16-asrning ikkinçi yarmida Italiya san'atida — A. Palladio, J. Vinola, S. Serlio kabi ustalarning nazariy va amaliy işlarida körina boşlagan. 17-asrda Fransiyada barokkoga qarşi kuraşda u yaxlit uslubiy tizimga, 18-asrda esa umumevropa uslubiga aylangan. ÖzME bu yönaliş tarixini ikki bosqiçga ajratadi: 17-asr fransuz klassitsizmi mutlaq monarxiya ğoyalarini aks ettirgan, 18-asr klassitsizmi esa ma'rifatparvarlik ğoyalari va dunyoviy ideallarga tayangan.

Klassitsizm estetikasi ratsionalizmga asoslangan, ya'ni badiiy asar aql va mantiq mahsuli sifatida qaralgan. Rusça Vikipediyaga köra, köp tadqiqotçilar bu yönalişning paydo bölişini Rene Dekart falsafasi va 17-asrdagi ilmiy inqilob bilan boğlaydi. Parijda taşkil etilgan qirollik rassomlik va haykaltaroşlik akademiyasi (1648) hamda me'morlik akademiyasi (1671) klassitsizm nazariyasini işlab çiqişda muhim rol öynagan.

Klassitsizm janrlarni qat'iy ravişda «yuksak» va «quyi» turlarga ajratgan. ÖzME'ga köra, yuksak janrlar — tragediya, epopeya va qasidada davlat hayoti, tarixiy voqealar va afsonalar tasvirlangan, qahramonlari esa sarkardalar, hukmdorlar va mifologik siymolar bölgan. Komediya, satira va masal kabi quyi janrlarda oddiy odamlarning kundalik hayoti aks etgan. Tragik va kulgili unsurlarni aralaştiriş man etilgan. Yetakçi janr tragediya bölib, u P. Kornel va J. Rasin ijodida çöqqiga çiqqan; masal J. Lafonten, satira N. Bualo, komediya esa Molyer asarlarida yuksak darajaga yetgan. Bualoning 1674-yilda yozilgan «Şe'riyat san'ati» asari klassitsizm estetikasining asosiy qoidalarini bayon etgan. Keyinçalik bu yönaliş Angliya, Italiya, Germaniya va Rossiya adabiyotlariga ham kirib borgan. ÖzME'ga köra, 18-asr oxiri va 19-asr boşlarida u tanazzulga yuz tutgan va örnini boşqa adabiy yönalişlarga böşatgan.

ÖzME'ga köra, musiqada klassitsizm 17-asrda, eng avvalo opera janrida paydo bölgan: Fransiyada J. B. Lyulli, Italiyada neapolitan opera maktabi vakillari ijodi bunga misol. Uning tamoyillari aniq mantiqiy ğoya, puxta kompozitsiya va janrlar orasidagi aniq çegaralarda namoyon böladi. 18-asrda bu uslub Avstriya, Germaniya va Rossiyada çöqqiga çiqqan, Vena klassik maktabi uning eng yorqin bosqiçi bölgan. Teatrda klassitsizm tantanavorlik, qat'iy şakl va simmetriyaga asoslangan sahna yeçimlari bilan ajralib turgan.

Me'morlikda klassitsizm antik order tizimiga tayangan: binolarning şakli jiddiy va vazmin, ustun, pilyastr, friz va karniz kabi unsurlar qat'iy ritmga böysundirilgan. Şaharsozlikda «ideal şahar» ğoyasi işlab çiqilgan, bunga Versal yaqqol misol böla oladi. Tasviriy san'atda bu uslub avval barokko, keyinroq rokokoga qarşi kuraşda rivojlangan. ÖzME'ga köra, Fransiyada u N. Pussen ijodida 17-asrning birinçi yarmida töla şakllangan, keyin J. David, A. Kanova kabi ustalar orqali Yevropada hukmron uslubga aylangan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda klassitsizm unsurlari 19-asr oxiri va 20-asr boşlarida me'morlikda qöllangan; ayrim binolarning ustun boşlarida ion orderi örnida uslublaştirilgan paxta naqşi işlatilgan. Ma'muriy binolarning old tomonini baland ustunli qilib qurişda mumtoz uslub milliy me'morlik an'analari bilan uyğunlaştirilgan. Rangtasvirda klassitsizmning keyingi körinişi — akademizm S. Yudin, R. Zommer va boşqa rassomlar ijodida aks etgan.