Aholi

Aholi — butun Yer yuzida yoki uning biror qismi — qit'a, mamlakat, viloyat, tuman yoki şaharda yaşaydigan odamlar majmui. Aholini maxsus fan — demografiya örganadi. ÖzME'ga köra, aholi örtasida keçadigan jarayonlar biologik, geografik va ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta'sirida yuz beradi, ammo hal qiluvçi ta'sirni ijtimoiy-iqtisodiy omillar körsatadi.1

ÖzME'ga köra, aholini muntazam hisobga oliş Yevropa va Amerikada 19-asrda, boşqa mintaqalarda esa 20-asrning birinçi çoragida yölga qöyilgan. Özbekistonda aholiga oid statistik ma'lumotlar 19-asrning ikkinçi yarmidan boşlab mavjud. Aholining asosiy körsatkiçlari qatoriga tuğiliş, ölim, nikoh va ajraliş, tabiiy ösiş, joylaşuv, şaharlaşuv (urbanizatsiya), migratsiya, yoş-jins tarkibi, ma'lumot darajasi, etnik, til va diniy tarkib kiradi. Ijtimoiy-iqtisodiy körsatkiçlarga bandlik, iqtisodiy faollik va kasb tarkibi tegişli.

Yer aholisi uzoq vaqt juda sekin ösgan. ÖzME'ga köra, paleolit oxirida odamlar soni taxminan 3 million, neolit oxirida esa 50 million atrofida bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, milodiy eraning boşida dunyoda 200 millionga yaqin odam yaşagan, 18-asr boşida bu son 610 millionga yetgan, 19-asr boşida esa 1 milliarddan oşgan.

19-asr örtalaridan ovqatlaniş, sanitariya va tibbiyotning yaxşilanişi tufayli umr davomiyligi uzaygan, tuğiliş esa yuqoriligiça qolgan; natijada ösiş keskin tezlaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, aholi soni 1925-yilda 2 milliarddan, 1955-yilda 3 milliarddan oşgan, 1974-yilda esa 4 milliardga yetgan; bu hol «demografik portlaş» deb atalgan. Yillik ösiş sur'ati 1971-yilda eng yuqori nuqtaga (2,1 foiz) çiqqan, söngra pasaya boşlagan. Buning asosiy sababi — tuğilişning kamayişi: 1950–1960-yillarda bir ayolga örtaça 5 ta tuğiliş töğri kelgan bölsa, 2022-yilga kelib bu körsatkiç 2,4 gaça tuşgan. Dunyo aholisi 2022-yil 15-noyabrda 8 milliardga yetgan. Rusça Vikipediyaga köra, 2026-yil oktabr holatiga Yer aholisi 8,32 milliard kişini taşkil etadi.

Aholi Yer yuzida öta notekis joylaşgan. ÖzME'ga köra, quruqlikning bor-yöği 7 foizida jami aholining 70 foizi yaşaydi; Bangladeşda bir kvadrat kilometrga 800 dan ortiq kişi töğri kelsa, Möğulistonda bu körsatkiç 1,4 kişi atrofida. Joylaşuvga ijtimoiy-iqtisodiy omillar bilan birga iqlim va relyef kabi tabiiy şaroit ham ta'sir qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, 2020-yilda dunyo aholisining 59,5 foizi Osiyoda, 17,2 foizi Afrikada, 9,6 foizi Yevropada, 8,4 foizi Lotin Amerikasida, 4,7 foizi Şimoliy Amerikada va 0,5 foizi Okeaniyada yaşagan. Eng köp aholiga ega mamlakat 2023-yildan beri Hindiston bölib, undan keyin Xitoy turadi.

Rusça Vikipediyaga köra, 2009-yilda insoniyat tarixida ilk bor şahar aholisi qişloq aholisiga tenglaşgan, 2023-yilda esa odamlarning 57,5 foizi şaharlarda yaşagan. Umr davomiyligining uzayişi keksalar uluşining ortişiga, ya'ni «aholining qarişi»ga olib kelmoqda: BMT ma'lumotiça, 1994–2014-yillarda 60 yoşdan oşganlar soni ikki baravar köpaygan. ÖzME ham köpçilik mamlakatlarda ayollarning örtaça umri erkaklarnikidan uzunroq ekanini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, aholining hududiy taqsimlanişi, irq va xalqlarning şakllanişida migratsiya katta rol öynagan; unda asosan mehnatga layoqatli yoşdagi kişilar qatnaşadi. Dunyoda qariyb 3 mingta xalq bor, mamlakatlarning köpçiligi köp millatli. Kurdlar va balujlar kabi ayrim yirik xalqlar öz milliy davlatiga ega emas. Özbekistonda 120 dan ortiq millat vakillari yaşaydi.