Aholi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 871–873-b. — ziyouz.com
Aholi — Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qit'a, mamlakat, tuman, şaharida istiqomat qiluvçi odam (inson) lar majmui. A.ni tadqiq etiş b-n max-sus fan — demografiya şuğullanadi.
A. örtasida sodir bölayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta'sirining natijasidir. Lekin A. rivojlanişiga hal qiluvçi ta'sirni ijtimoiy-iqgisodiy omillar körsatadi. A. muammolari odamlarning biologik xususiyatlari, insonlarning atrof muhit b-n özaro aloqasi, ijtimoiy-iqgisodiy taraqqiyot b-n boğliq. Çunki A.ning mehnatga yaroqli qismi jamiyatning asosiy işlab çiqaruvçi kuçidir.
A.ni ilmiy va muntazam örganiş örta asrlardan boşlangan. A.ni hisobga oliş Yevropa va Amerikada 19-a.da, qolgan regionlarda 20-a.ning dastlabki çoragida yölga qöyilgan. Özbekistonda A. haqidagi statistik ma'lumotlar 19-a. 2-yarmidan boşlab mavjud. Respublikada A. muammolarini örga-niş 1960— 1970-y.lardan boşlab tez rivojlandi. A.ni ifodalovçi asosiy körsatkiçlar qatorini — uning takror barpo qilinişi (tuğiliş, ölim, nikohga kiriş, ajraliş, tabiiy ösiş), joylanişi, urbanizatsiyasi, migratsiyasi, yoş-jinsiy tarkibi va oilaviy holati, ma'lumot darajasi, irqiy, til, etnik, diniy tarkibi taşkil etadi. A.ning ijtimoiy-iqtisodiy tarkibini ifodalovçi körsatkiçlarga uning bandligi, iqtisodiy faolligi, kasb-hunari va b. kiradi.
Jahon aholisining soni uning joydan joyga tabiiy köçişi b-n boğliq. Ayrim mamlakatlar, regionlar, şaharlar tabiiy aholisining soni esa tabiiy köpayiş körsatkiçlaridan taşqari migratsiya jarayonlariga ham boğliq. Jahon aholisining soni, uning köpayiş sur'ati har bir mamlakatda öziga xos xususiyatga egadir va bu xususiyat muayyan davlatning ijtimoiy-iqtisodiy tuzumi b-n boğliq. Ayrim mamlakatlar, regionlar, şaharlar aholisining soniga tabiiy köpayişdan taşqari migratsiya jarayoni ham ta'sir etadi. Yer şari aholisining soni va uning ösiş sur'atlari umuman uzluksiz ravişda ortmoqda. Faqat ayrim joylarda va ba'zi bir davrlarda uruşlar, epidemiyalar, tabiiy ofatlar natijasida A. ösiş sur'atlarining vaqtinça pasayişi, uning mutlaq sonining esa qisqarişi kuzatilgan.
Yer kurrasi aholisining soni köp ming yillar davomida nihoyatda past sur'atlar b-n ösdi. Çamasi paleolit davrining oxirida (taxm. miloddan 15 ming yil avval) A. soni 3 mln. bölgan, neolit oxirida 50 mln. kişiga yetgan. Mil od boşlarida Yer yuzida A. soni 230 mln.ga yaqin bölgan. Milodiy 1000 yilda Yer şaridagi aholi soni 275 mln. kişiga yetgan.
20-a. boşida Yer yuzi A. soni 1617 mln. kişini taşkil etdi. 1995 y.da Yer şari aholisining soni 5,7 mlrd. kişiga yetdi. 1993 y. Yevropada 728 mln., Osiyoda 3336 mln., Afrikada 670 mln., Şim. va Markaziy Amerikada 442 mln., Jan. Amerikada 308 mln., Avstraliya va-Okeaniyada 28 mln. kişi yaşadi. A. so-nining ösiş sur'atlari 19-a.ning oxiri — 20- a.ning 1-yarmida pasaydi. 2-jahon uruşidan keyingi davrda esa yana ösdi. 20- a. oxirida Yer yuzidagi A.ning örtaça yillik ösiş sur'atlari 1,6—1,7% ni taşkil etib, uning mutlaq soni yiliga 90—100 mln. kişiga köpaymoqda. BMT ning progno-ziga köra, Yer şari aholisining soni 2025 y.da 8,3 mlrd. kişiga yetadi.
A. sonining ösiş sur'atlari nisbatan yuqori darajadagi tuğiliş va past darajadagi ölim ta'sirida şakllanmoqda. 1995 y. Yer şari aholisi tuğilişining umumiy koeffitsiyenti (har 1000 aholiga nisbatan tuğilganlar soni) 24,0% ni, ölimning umumiy koeffitsiyenti (har 1000 aholiga nisbatan ölganlar soni) 9% ni taşkil etdi. Öşa yili Afrika mamlakatlarida tuğilişning umumiy koeffitsiyenti 41%o ga teng böldi. Ölimning umumiy koeffitsiyenti Osiyoda 8%o ni, Yevropada esa 11%o ni taşkil etdi. Yer şari aholisining muntazam köpayib borişi aholining örtaça umr körişi b-n ham boğliqdir. 1995 y.da A.ning örtaça umr davri Yevropada 74 yoş, Osiyoda 65 yoş, Şim. Amerikada 75 yoşni, Jan. Amerikada 68 yoş, Afrikada 54 yoş, Avstraliya va Okeaniyada 73 yoşni taşkil etdi. Dunyoda A.ning örtaça umr davri yuqori bölgan mamlakatlar qatoriga Yaponiya (79 yoş), Şvetsiya, Şveysariya, Avstraliya, Kanada, Fransiya (78 yoş), Gretsiya, Niderlandiya, Ispaniya, Italiya, Isroil, Belgiya (77 yoş), Buyuk Britaniya, Germaniya, AQŞ (76 yoş) kiradi.
Örtaça umr davri past bölgan mamlakatlarga Markaziy Afrika Respublikasi (41 yoş), Afğoniston (43 yoş), Gvineya (44 yoş), Syerra-Leone (46 yoş), Ruanda (46 yoş), Somali (47 yoş) va b. mamlakatlar kiradi. Örtaça umr davrining uzayişi qariyalar soni va uluşining köpayişiga, ya'ni «aholining qarişi» jarayonining rivojlanişiga olib kelmoqda. Jahon mamlakatlarining aksariyatida (Hindiston, Nepal, Eron va b. istisno) ayollarning örtaça umr körişi erkaklarnikidan yuqori.
Yer yuzida A.ning joylaşişida, hududiy taqsimlanişi va qayta taqsimlanişida, irqlar va xalqlar şakllanişida migratsiya jarayoni be-nihoya katta rol öinagan. Migratsiya murakkab iqtisodiy-ijtimoiy jarayon bölib siyosiy vaziyat, iqtisodiy taraqqiyot, işlab çiqaruvçi kuçlarning hududiy tarkibi hamda A.ning ijtimoiy faolligining kuçayişi b-n boğlangan. Migratsiya jarayonlarida asosan mehnatga yaroqli yoşdagi aholi faol iştirok etadi. 1988— 96 y.larda Şarqiy Yevropa davlatlari siyosiy hayotida bölib ötgan jiddiy özgarişlar va ayniqsa, SSSRning parçalanib ketişi umumjahon miqyosidagi A. migra-siyasini jadallaştirib yubordi.
A.ga xos eng muhim körsatkiçlardan biri, uning joylanişi hisoblanadi. A. joylaşuvini ifodalovçi eng oddiy mezon — aholi ziçligidir. Yer kurrasi aholisining örtaça ziçligi 1996 y.da 1 km2 ga 39 kişi böldi. A.soni böyiça eng yirik davlatlar: Xitoy 1179,5 mln. kişi, Hindiston 896,6 mln. kişi, AQŞ 258,2 mln. kişi, Indoneziya 188,2 mln. kişi, Braziliya 156,5 mln. kişi, Rossiya 148 mln. kişi (1993). 90-y.larning boşida dunyo aholisi yiliga taxm. 90 mln. kişiga köpaygan. A.ning geografik taqsimlanişi notekis: quruqlikning 7% da 70% A. yaşaydi. Doimiy A. mavjud bölgan joylardagi (130 mln. km2) A. ziçligi salkam 45 kişini taşkil etdi. Lekin Yer kurrasida A. nihoyatda notekis joylaşgan. Jumladan, Bangladeşda A. benihoya ziç (1 km2 ga 800 kişidan ortiq), Mongoliyada esa öta siyrak (1 km2 ga 1,4 kişi) joylaşgan. A. ziçligi, uning joylaşiş xususiyatlariga ijtimoiy-iqtisodiy omillar b-n birga tabiiy-geografik şaroitlar (iqlim, relyef) ham jiddiy ta'sir körsatadi. Jahon aholisining deyarli yarmi şaharlarda yaşaydi (q. Şahar aholisi, Qişloq aholisi). Şahar aholisining salmoği uzluksiz tarzda köpaymoqda. Bunda mexanik harakatning roli juda katta (ma'muriy-hududiy özgarişlar va A. migratsiyasi). Şahar aholisining uluşi Avstraliya va Okeaniya, Yevropa va Amerikada 70% dan ziyod, Osiyo va Afrikada esa 30%. Şahar aholisining uluşi eng yuqori (80% dan ortiq) bölgan mamlakatlar qa tori ga Buyuk Britaniya, Avstraliya, Germaniya kabi mamlakatlar kiradi.
Dunyoda qariyb 3 ming xalq mavjud. Uzoq tarixiy rivojlaniş natijasida ularning bir qismi millatga aylandi, boşqalari elat, uçinçilari esa — kabila guruhidan iborat. Özbekiston Respublikasida 120 dan ortiq millat vakillari yaşaydi. Özbeklar mutlaq soniga köra dunyo xalhlari içida 45-örinni egallaydi (18,5 mln. kişi, 1992). Dunyodagi mamlakatlarning aksariyati köpmillatli hisoblanadi. Aholisi köp mil-latli mamlakatlarga Hindiston, Xitoy, Indoneziya, Pokiston, Rossiya, Eron, Malayziya, Özbeki ston, Qozoğiston va b. kiradi. Aholisi asosan bir millat vakillaridan taşkil toptan mamlakatlar - Turkiya (82%), Germaniya (90% dan ziyod), Yaponiya, KXDR va Koreya Respublikasi (99%, 1993), Bangladeş (98%dan ortiq), Saudiya Arabistoni, Yaman, Gretsiya (95% dan ziyod) va b. kiradi. Dunyodagi bir kança xalqlar (kurdlar, balujlar va b.) öz millim davlatçiligiga ega emas. Binobarin kurdlarning umumiy soni 16 mln. dan ziyod bölib, ular asosan bölingan holda Turkiya, Iroq va Eronda yaşaydi. Balujlar Eron va Pokistonda mavjud. Ozarbayjonlar özining milliy davlatiga ega bölsa ham köpçiligi Eronda istiqomat qiladi. Xuddi şunday holat yahudiylar, armanlar va tojiklarga ham xos. Din köpçilik mamlakatlarning ijtimoiy va siyosiy hayotiga sezilarli ta'sir körsatgan va körsatmoqda, şuning uçun e'ti-qod qiluvçilar soni va geografik tarqaliş sonini aniqlaş katta ahamiyatga ega.
LA:Valenten D. I, Kvaş a AL, Osnovi demografii, M., 1989; Strani Sentralnoy Azii v sovremennom mire, T., 1994; Migratsiya naseleniya Özbekistona, T., 1986; Ekonomika Uzbekistana i stran SNG, T.,
Abduhakim Qayumov.
Q.: Qişloq aholisi, Şahar aholisi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АҲОЛИ — Ер юзида ёки унинг муайян ҳудуди, қитъа, мамлакат, туман, шаҳарида истиқомат қилувчи одам (инсон) лар мажмуи. А.ни тадқиқ этиш б-н мах-сус фан — демография шуғулланади.
А. ўртасида содир бўлаётган жараёнлар биологик, географик, ижтимоий-иқтисодий омиллар таъсирининг натижасидир. Лекин А. ривожланишига ҳал қилувчи таъсирни ижтимоий-иқгисодий омиллар кўрсатади. А. муаммолари одамларнинг биологик хусусиятлари, инсонларнинг атроф муҳит б-н ўзаро алоқаси, ижтимоий-иқгисодий тараққиёт б-н боғлиқ. Чунки А.нинг меҳнатга яроқли қисми жамиятнинг асосий ишлаб чиқарувчи кучидир.
А.ни илмий ва мунтазам ўрганиш ўрта асрлардан бошланган. А.ни ҳисобга олиш Европа ва Америкада 19-а.да, қолган регионларда 20-а.нинг дастлабки чорагида йўлга қўйилган. Ўзбекистонда А. ҳақидаги статистик маълумотлар 19-а. 2-ярмидан бошлаб мавжуд. Республикада А. муаммоларини ўрга-ниш 1960— 1970-й.лардан бошлаб тез ривожланди. А.ни ифодаловчи асосий кўрсаткичлар қаторини — унинг такрор барпо қилиниши (туғилиш, ўлим, никоҳга кириш, ажралиш, табиий ўсиш), жойланиши, урбанизацияси, миграцияси, ёш-жинсий таркиби ва оилавий ҳолати, маълумот даражаси, ирқий, тил, этник, диний таркиби ташкил этади. А.нинг ижтимоий-иқтисодий таркибини ифодаловчи кўрсаткичларга унинг бандлиги, иқтисодий фаоллиги, касб-ҳунари ва б. киради.
Жаҳон аҳолисининг сони унинг жойдан жойга табиий кўчиши б-н боғлиқ. Айрим мамлакатлар, регионлар, шаҳарлар табиий аҳолисининг сони эса табиий кўпайиш кўрсаткичларидан ташқари миграция жараёнларига ҳам боғлиқ. Жаҳон аҳолисининг сони, унинг кўпайиш суръати ҳар бир мамлакатда ўзига хос хусусиятга эгадир ва бу хусусият муайян давлатнинг ижтимоий-иқтисодий тузуми б-н боғлиқ. Айрим мамлакатлар, регионлар, шаҳарлар аҳолисининг сонига табиий кўпайишдан ташқари миграция жараёни ҳам таъсир этади. Ер шари аҳолисининг сони ва унинг ўсиш суръатлари умуман узлуксиз равишда ортмоқда. Фақат айрим жойларда ва баъзи бир даврларда урушлар, эпидемиялар, табиий офатлар натижасида А. ўсиш суръатларининг вақтинча пасайиши, унинг мутлақ сонининг эса қисқариши кузатилган.
Ер курраси аҳолисининг сони кўп минг йиллар давомида ниҳоятда паст суръатлар б-н ўсди. Чамаси палеолит даврининг охирида (тахм. милоддан 15 минг йил аввал) А. сони 3 млн. бўлган, неолит охирида 50 млн. кишига етган. Мил од бошларида Ер юзида А. сони 230 млн.га яқин бўлган. Милодий 1000 йилда Ер шаридаги аҳоли сони 275 млн. кишига етган.
20-а. бошида Ер юзи А. сони 1617 млн. кишини ташкил этди. 1995 й.да Ер шари аҳолисининг сони 5,7 млрд. кишига етди. 1993 й. Европада 728 млн., Осиёда 3336 млн., Африкада 670 млн., Шим. ва Марказий Америкада 442 млн., Жан. Америкада 308 млн., Австралия ва-Океанияда 28 млн. киши яшади. А. со-нининг ўсиш суръатлари 19-а.нинг охири — 20- а.нинг 1-ярмида пасайди. 2-жаҳон урушидан кейинги даврда эса яна ўсди. 20- а. охирида Ер юзидаги А.нинг ўртача йиллик ўсиш суръатлари 1,6—1,7% ни ташкил этиб, унинг мутлақ сони йилига 90—100 млн. кишига кўпаймоқда. БМТ нинг прогно-зига кўра, Ер шари аҳолисининг сони 2025 й.да 8,3 млрд. кишига етади.
А. сонининг ўсиш суръатлари нисбатан юқори даражадаги туғилиш ва паст даражадаги ўлим таъсирида шаклланмоқда. 1995 й. Ер шари аҳолиси туғилишининг умумий коэффициенти (ҳар 1000 аҳолига нисбатан туғилганлар сони) 24,0% ни, ўлимнинг умумий коэффициенти (ҳар 1000 аҳолига нисбатан ўлганлар сони) 9% ни ташкил этди. Ўша йили Африка мамлакатларида туғилишнинг умумий коэффициенти 41%о га тенг бўлди. Ўлимнинг умумий коэффициенти Осиёда 8%о ни, Европада эса 11%о ни ташкил этди. Ер шари аҳолисининг мунтазам кўпайиб бориши аҳолининг ўртача умр кўриши б-н ҳам боғлиқдир. 1995 й.да А.нинг ўртача умр даври Европада 74 ёш, Осиёда 65 ёш, Шим. Америкада 75 ёшни, Жан. Америкада 68 ёш, Африкада 54 ёш, Австралия ва Океанияда 73 ёшни ташкил этди. Дунёда А.нинг ўртача умр даври юқори бўлган мамлакатлар қаторига Япония (79 ёш), Швеция, Швейцария, Австралия, Канада, Франция (78 ёш), Греция, Нидерландия, Испания, Италия, Исроил, Бельгия (77 ёш), Буюк Британия, Германия, АҚШ (76 ёш) киради.
Ўртача умр даври паст бўлган мамлакатларга Марказий Африка Республикаси (41 ёш), Афғонистон (43 ёш), Гвинея (44 ёш), Сьерра-Леоне (46 ёш), Руанда (46 ёш), Сомали (47 ёш) ва б. мамлакатлар киради. Ўртача умр даврининг узайиши қариялар сони ва улушининг кўпайишига, яъни «аҳолининг қариши» жараёнининг ривожланишига олиб келмоқда. Жаҳон мамлакатларининг аксариятида (Ҳиндистон, Непал, Эрон ва б. истисно) аёлларнинг ўртача умр кўриши эркакларникидан юқори.
Ер юзида А.нинг жойлашишида, ҳудудий тақсимланиши ва қайта тақсимланишида, ирқлар ва халқлар шаклланишида миграция жараёни бе-ниҳоя катта роль ўинаган. Миграция мураккаб иқтисодий-ижтимоий жараён бўлиб сиёсий вазият, иқтисодий тараққиёт, ишлаб чиқарувчи кучларнинг ҳудудий таркиби ҳамда А.нинг ижтимоий фаоллигининг кучайиши б-н боғланган. Миграция жараёнларида асосан меҳнатга яроқли ёшдаги аҳоли фаол иштирок этади. 1988— 96 й.ларда Шарқий Европа давлатлари сиёсий ҳаётида бўлиб ўтган жиддий ўзгаришлар ва айниқса, СССРнинг парчаланиб кетиши умумжаҳон миқёсидаги А. мигра-циясини жадаллаштириб юборди.
А.га хос энг муҳим кўрсаткичлардан бири, унинг жойланиши ҳисобланади. А. жойлашувини ифодаловчи энг оддий мезон — аҳоли зичлигидир. Ер курраси аҳолисининг ўртача зичлиги 1996 й.да 1 км2 га 39 киши бўлди. А.сони бўйича энг йирик давлатлар: Хитой 1179,5 млн. киши, Ҳиндистон 896,6 млн. киши, АҚШ 258,2 млн. киши, Индонезия 188,2 млн. киши, Бразилия 156,5 млн. киши, Россия 148 млн. киши (1993). 90-й.ларнинг бошида дунё аҳолиси йилига тахм. 90 млн. кишига кўпайган. А.нинг географик тақсимланиши нотекис: қуруқликнинг 7% да 70% А. яшайди. Доимий А. мавжуд бўлган жойлардаги (130 млн. км2) А. зичлиги салкам 45 кишини ташкил этди. Лекин Ер куррасида А. ниҳоятда нотекис жойлашган. Жумладан, Бангладешда А. бениҳоя зич (1 км2 га 800 кишидан ортиқ), Монголияда эса ўта сийрак (1 км2 га 1,4 киши) жойлашган. А. зичлиги, унинг жойлашиш хусусиятларига ижтимоий-иқтисодий омиллар б-н бирга табиий-географик шароитлар (иқлим, рельеф) ҳам жиддий таъсир кўрсатади. Жаҳон аҳолисининг деярли ярми шаҳарларда яшайди (қ. Шаҳар аҳолиси, Қишлоқ аҳолиси). Шаҳар аҳолисининг салмоғи узлуксиз тарзда кўпаймоқда. Бунда механик ҳаракатнинг роли жуда катта (маъмурий-ҳудудий ўзгаришлар ва А. миграцияси). Шаҳар аҳолисининг улуши Австралия ва Океания, Европа ва Америкада 70% дан зиёд, Осиё ва Африкада эса 30%. Шаҳар аҳолисининг улуши энг юқори (80% дан ортиқ) бўлган мамлакатлар қа тори га Буюк Британия, Австралия, Германия каби мамлакатлар киради.
Дунёда қарийб 3 минг халқ мавжуд. Узоқ тарихий ривожланиш натижасида уларнинг бир қисми миллатга айланди, бошқалари элат, учинчилари эса — кабила гуруҳидан иборат. Ўзбекистон Республикасида 120 дан ортиқ миллат вакиллари яшайди. Ўзбеклар мутлақ сонига кўра дунё халҳлари ичида 45-ўринни эгаллайди (18,5 млн. киши, 1992). Дунёдаги мамлакатларнинг аксарияти кўпмиллатли ҳисобланади. Аҳолиси кўп мил-латли мамлакатларга Ҳиндистон, Хитой, Индонезия, Покистон, Россия, Эрон, Малайзия, Ўзбеки стон, Қозоғистон ва б. киради. Аҳолиси асосан бир миллат вакилларидан ташкил топтан мамлакатлар - Туркия (82%), Германия (90% дан зиёд), Япония, КХДР ва Корея Республикаси (99%, 1993), Бангладеш (98%дан ортиқ), Саудия Арабистони, Яман, Греция (95% дан зиёд) ва б. киради. Дунёдаги бир канча халқлар (курдлар, балужлар ва б.) ўз миллим давлатчилигига эга эмас. Бинобарин курдларнинг умумий сони 16 млн. дан зиёд бўлиб, улар асосан бўлинган ҳолда Туркия, Ироқ ва Эронда яшайди. Балужлар Эрон ва Покистонда мавжуд. Озарбайжонлар ўзининг миллий давлатига эга бўлса ҳам кўпчилиги Эронда истиқомат қилади. Худди шундай ҳолат яҳудийлар, арманлар ва тожикларга ҳам хос. Дин кўпчилик мамлакатларнинг ижтимоий ва сиёсий ҳаётига сезиларли таъсир кўрсатган ва кўрсатмоқда, шунинг учун эъти-қод қилувчилар сони ва географик тарқалиш сонини аниқлаш катта аҳамиятга эга.
ЛА:Валентен Д. И, Кваш а АЛ, Основы демографии, М., 1989; Страны Центральной Азии в современном мире, Т., 1994; Миграция населения Ўзбекистона, Т., 1986; Экономика Узбекистана и стран СНГ, Т.,
Абдуҳаким Қаюмов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.