Singarmonizm

Singarmonizm (yunonça syn — «birga» va harmonia — «ohangdoşlik, uyğunlik»), unlilar uyğunligi — söz şaklidagi barça unlilarning talaffuz jihatidan bir xil turga mansub bölişidan iborat fonetik hodisa. ÖzME'ga köra, u asosan turkiy tillarda, qisman möğul, tungus-manjur, fin-ugor va paleoosiyo tillarida uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, singarmonizm köproq agglyutinativ tillarga xos bölib, unda bir söz doirasidagi unlilar (ba'zan undoşlar ham) qator, kötariliş yoki lablanganlik belgisiga köra bir-biriga moslaşadi.1

ÖzME singarmonizmning ikki asosiy turini ajratadi. Tanglay uyğunligida sözning birinçi böğinida til oldi unlisi kelsa, keyingi böğinlar va qöşimçalarda ham til oldi unlilari keladi; aksinça, birinçi böğinda til orqa unlisi bölsa, qolganlari ham til orqa unlisi böladi. Lab uyğunligida esa unlilar faqat til oldi yoki orqa qatoriga emas, lablanganlik belgisiga köra ham moslaşadi. ÖzME bunga misol sifatida [[Qirğiz tili|qirğiz tili]]ni keltiradi: unda lablangan unlili özakka lablangan unlili qöşimça qöşiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, singarmonizm odatda oldingi unlining keyingisiga ta'siri (progressiv yönaliş) sifatida tuşuniladi; teskari ta'sir esa umlaut deb ataladi.

[[Turk tili|Turk tili]]da Rusça Vikipediyaga köra, sözdagi barça unlilar yo old qatorga (e, i, ö, ü), yo orqa qatorga (a, ı, o, u) mansub bölişi kerak: gelmek — geldi, kalmak — kaldı. Bundan taşqari, unlilar lablangan va lablanmaganlarga bölinadi va qöşimçalar ham şunga moslaşadi. Qozoq va qirğiz tillarida uyğunlik undoşlarni ham qamraydi: jarangsiz undoş bilan tugagan özakka jarangsiz undoş bilan boşlanadigan qöşimça qöşiladi.

Ural tillarida ham bu hodisa keng tarqalgan. [[Fin tili|Fin tili]]da unlilar old (ä, ö, y), orqa (a, o, u) va betaraf (e, i) guruhlarga bölinadi; old va orqa unlilar bitta sodda sözda birga kelmaydi. [[Venger tili|Venger tili]]da ham xuddi şunday qoida kelişik va son qöşimçalariga ta'sir qiladi. Möğul tilida unlilar old, orqa va betaraf turlarga ajratiladi.

ÖzME'ga köra, tanglay uyğunligi [[Özbek tili|özbek tili]]ning ayrim şevalarida — deyarli barça qipçoq va öğuz şevalarida hamda şimoliy özbek şevalarida hozirgaça töla saqlangan. Lab uyğunligi özbek tilida deyarli uçramaydi. Eski özbek adabiy tilida singarmonizm ança izçil amal qilgan, hozirgi özbek adabiy tili esa uning qoidalariga böysunmaydi. Rusça Vikipediya ham singarmonizm yöqolgan tillar qatorida adabiy özbek, uyğur va eston tillarini körsatadi.