Diffuziya

Diffuziya (lotinça diffusio — «singiş, tarqaliş») — molekula, atom, ion va kolloid zarralarning tartibsiz issiqlik harakati natijasida bir moddaning boşqa moddaga öz-özidan singib ketişi. Rusça Vikipediyaga köra, bu nomuvozanat jarayon bölib, unda modda konsentratsiyasi yuqori sohadan past sohaga ötadi va pirovardida butun hajm böyiça konsentratsiya tenglaşadi. Diffuziya gazlarda, suyuqliklarda va qattiq jismlarda kuzatiladi.1

Rusça Vikipediyada keltirilgan misollar: hidning havoda tarqalişi, suvga tomizilgan siyohning bir muddatdan keyin butun suvni bir tekis böyab qöyişi, bir-biriga tegib turgan metallar atomlarining çegara qatlamida aralaşib ketişi. Qattiq jismlarda bu jarayon öta sekin keçadi: masalan, aralaştirilmagan suv tubiga qöyilgan qand bölagi bir neça haftadan keyingina bir xil eritma hosil qiladi.

ÖzME'ga köra, diffuziya tezligi moddaning ziçligi va qovuşoqligiga, haroratga hamda tarqalayotgan zarralarning tabiatiga boğliq; harorat kötarilsa, jarayon tezlaşadi. Rusça Vikipediyaga köra, diffuziya qonunini 1855-yilda nemis olimi Adolf Fik ta'riflagan.

ÖzME'ga köra, bir komponentli tizimdagi (bir xil moddadagi) diffuziya öz-özini diffuziya, köp komponentli tizimdagi — gaz, suyuq yoki qattiq eritmalardagi diffuziya geterodiffuziya deb ataladi. Rusça Vikipediya ikki gazning bir-biriga özaro singişini ham alohida qayd etadi; plazmada esa zaryadli zarralar harakati ambipolyar diffuziya deyiladi. Fizikada atom va molekulalardan taşqari elektronlar, kovaklar va neytronlar kabi zarralarning diffuziyasi ham örganiladi.

Diffuziya fan va texnikaning köp sohalarida muhim örin tutadi. ÖzME'ga köra, [[Kimyo|kimyo]]da diffuziya usuli erigan moddaning molekulyar massasini aniqlaşda qöllanadi. [[Biologiya|Biologiya]]da oziq moddalarning sörilişi va hujayra tomonidan yutilişi, modda almaşinuvi mahsulotlarining çiqarilişi diffuziya bilan boğliq.

Texnikada bu hodisadan terini oşlaş, gazlamani böyaş, metallarni sementlaş va azotlaş hamda ularda himoya qoplamalari hosil qilişda foydalaniladi. Geologiyada diffuziya moddalarning quyuq muhitdan suyuqroq muhitga, issiq joydan sovuqroq joyga, nam joydan quruqroq joyga tarqalişi sifatida qaraladi. ÖzME'ga köra, uning natijasida ruda konlari atrofida birlamçi va ikkilamçi tarqaliş sohalari — aureollar hosil böladi; ular foydali qazilma konlarini izlaşda muhim belgi bölib xizmat qiladi.