Tuproq bonitirovkasi

Tuproq bonitirovkasi (lotinça bonitas — «sifatlilik») — tuproqlarni unumdorligi böyiça özaro qiyoslab baholaş. ÖzME'ga köra, baho 100 ballik şkala böyiça ifodalanadi va uning asosiy maqsadi tuproqlarni unumdorligiga qarab tasniflaşdir. Rusça Vikipediyaga köra, bonitet — tabiiy obyektlar (tuproq, ösimlik, hayvon) sifatini va iqtisodiy qimmatini körsatadigan miqdoriy körsatkiç, uni aniqlaş jarayoni esa bonitirovka deb ataladi; bu atama dastlab örmonçilik amaliyotida paydo bölgan.1

ÖzME'ga köra, bonitirovkada tuproqning tabiiy xossalari, ya'ni qişloq xöjaligi ekinlarining hosildorligi bilan çambarças boğliq xususiyatlari hisobga olinadi. Bundan taşqari dalaning kattaligi, şakli, qiyaligi va iqlim şaroiti ham inobatga olinadi. Ekin uçun eng yuqori hosilni ta'minlaydigan tuproqlar a'lo baho oladi. Suğoriladigan yerlarda tuproqning madaniylaşganlik darajasi, qança vaqtdan beri suğorilayotgani va genetik tipi muhim mezon hisoblanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, bonitet balini aniqlaş uçun avval statistik tahlil yordamida unumdorlikka eng köp ta'sir qiluvçi belgilar tanlanadi, söng ularning örtaça qiymatlari hisoblanadi va korrelyatsion-regression tahlil asosida ekinlar hosildorligiga ta'siriga qarab nisbiy ballarga aylantiriladi.

Dehqonçilik uçun noqulay xususiyatlar — şörlaniş, eroziya, botqoqlaniş va boşqalar bonitet koeffitsiyentini pasaytiradi. ÖzME'ga köra, masalan, kuçsiz şörlangan tuproqlar uçun 0,75, örtaça şörlanganlar uçun 0,70, kuçli şörlanganlar uçun 0,60 koeffitsiyent qöllanadi. Lalmikor ğallaçilik kabi ekstensiv dehqonçilikda, oddiy agrotexnika va çeklangan miqdordagi mineral öğitlar işlatilganda, ekinlar hosildorligining özi bonitirovkaning umumlaşgan ifodasi hisoblanadi.

ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, tuproq bonitirovkasi yerni iqtisodiy baholaş, yer kadastrini yuritiş, melioratsiya işlarini rejalaş va dehqonçilik tizimini takomillaştiriş uçun zarur. Rusça Vikipediyaga köra, bonitet ekinlar hosildorligini oldindan aytiş imkonini beradi va yer narxi, soliq hamda ijara haqini belgilaşda hisobga olinadi. Inqilobdan oldingi Rossiyada bu işni zemstvo muassasalari olib borgan va uning natijalari soliq solişda foydalanilgan.