Gematit
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gematit (yunonça haima — «qon»), temir yaltiroği, qizil temirtoş — temirning eng keng tarqalgan minerallaridan biri, kimyoviy formulasi Fe2O3. Rusça Vikipediyaga köra, u eng muhim temir rudalaridan biri hisoblanadi, nomi esa yunon tilidan «qon kabi qizil» deb tarjima qilinadi. ÖzME'ga köra, tarkibida 70 foizgaça temir bor.1
Xossalari
13ÖzME'ga köra, gematit trigonal singoniyada kristallanadi; kristallari köpinça plastinka, varaq yoki buyrak şaklida böladi. Rangi pölatrang-kulrangdan qoragaça, yaltiroqligi yarim metallsimon. Çinniga çizilganda qizil iz qoldiradi — bu uni boşqa minerallardan ajratişning asosiy belgisi. Qattiqligi 6–6,5, solişirma oğirligi 5,3. Qizdirilganda magnitlanadi va 1594 darajada eriydi.
Rusça Vikipediyaga köra, yaşirin kristall va kukunsimon xillari olçarang-qizil tusda böladi, kristallari esa ba'zan atirgul yaproqlariga öxşab joylaşadi («temir atirgul»). Qattiqligi 5,5–6,5, ziçligi 4,9–5,3 g/sm³; mineral mört, oddiy holatda magnitlanmaydi. Uning tarkibida ba'zan titan, alyuminiy, marganets va suv aralaşmalari uçraydi; ÖzME bunday xillarni titanogematit, alyumogematit, marganetsgematit va gidrogematit deb ataydi.
Hosil bölişi
13ÖzME'ga köra, gematit intruziv jinslarda, gidrotermal konlarda kvars, barit, magnetit va xlorit bilan birga hamda vulqon kraterlari devorlarida uçraydi. Nuraş jarayonida temir gidroksidlari suvsizlanganda ham u hosil böladi, regional metamorfizmda esa ulkan massalari vujudga keladi. Rusça Vikipediyaga köra, gematitning katta miqdori kembriygaça davrga oid metamorfizmlangan yöl-yöl temir rudalarida — Krivoy Rog (Ukraina) va Kursk magnit anomaliyasida (Rossiya) töplangan. Mayda zarralar şaklida köp çökindi jinslar va gillarga sepilib, ularga qizil tus beradi. Mars yuzasining qizil rangi ham temir oksidlari bilan boğliq.
Konlari
13ÖzME'ga köra, Özbekistonda gematit Çotqol-Qurama toğlaridagi temir konlarida, xususan Surenota, Ğova, Törangli, Çaqadambuloqda hamda köp metalli konlarda — Qörğoşinkon, Oltintopqan, Konsoyda keng tarqalgan. Uning yirik konlari Ukraina, Rossiya (Ural, Sibir), AQŞ, Kanada, Braziliya va Hindistonda ham bor.
Işlatilişi
13Gematit rudalari çöyan va pölat olişda muhim xom aşyo hisoblanadi; ÖzME'ga köra, toza kukunsimon xillaridan böyoq tayyorlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, gematit kukuni qadimdan qizil böyoq sifatida işlatilgan: Ispaniyadagi ğorlarning devorlaridagi qadimgi suratlar şu böyoq bilan çizilgan. Qadimgi Misrda undan rasm çiziş uçun foydalanilgan, ziç kristallaridan esa tumor va zargarlik buyumlari yasalgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gematit // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2607 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGematit. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2607
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2607
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Гематитru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 2-jild, 147-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 147-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.