Gandxara san'ati

Gandxara san'ati — qadimgi Gandxara hududida, Hindiston yarimorolining şimoli-ğarbiy çekkasida (hozirgi Pokistonning şimoli va Afğonistonning şarqiy qismi) şakllangan buddaviy san'at maktabi. Unda mahalliy hind badiiy an'analari yunon-rim ellinistik san'ati unsurlari bilan qoriştirilgan. Inglizça Vikipediya uni yunon-buddaviy san'at deb ham ataydi va qadimgi yunon san'ati bilan buddizm örtasidagi madaniy sintezning badiiy ifodasi sifatida ta'riflaydi.1

ÖzME'ga köra, Gandxara nomi qadimgi fors şohlarining Bihistun bitiklarida «Gadara» şaklida uçraydi va bu nom öşa yerda yaşagan gandxara qabilasining nomidan olingan deb taxmin qilinadi. Ölka qadimda muhim savdo çorrahasi bölgan: Örta dengiz böyidagi mamlakatlardan Hindiston, Xitoy va Markaziy Osiyoga boradigan karvon yöllari aynan şu yerdan ötgan. Bu holat turli xalqlarning madaniy ta'siri bir joyda tutaşişiga sabab bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, bu san'atning şakllanişiga uzoq davom etgan aloqalar yöl oçgan: Iskandar Makedonskiyning hududga qisqa yurişi, keyin Maurya hukmdori Aşokaning buddizmni bu yerlarda yoyişi, söngra yunon-baqtriya va hind-yunon podşoliklari davrida buddizmning keng tarqalişi. Biroq san'at aynan Kuşon podşoligi davrida gullab-yaşnagan. ÖzME uning ravnaqini milodiy 1–4-asrlar bilan boğlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Buddaning saqlanib qolgan ilk sajda tasvirlari 1–3-asrlarda yaratilgan, eng köp asarlar esa 3–5-asrlarga töğri keladi. Kuşon hukmdori Kanişka buddizm homiysi bölgan va uning davrida bu san'at Ipak yöli böylab tarqalgan.

Ğarb ta'sirini 19-asr oxirida fransuz olimi Alfred Fuşe birinçi bölib ilmiy jihatdan aniqlagan. Bu ta'sir Iskandar yurişlaridan keyin qolgan yunon aholisi orqali kelganmi yoki keyinroq Rim imperiyasi şarqidan kelgan ustalar orqalimi — bu masalada san'atşunoslar orasida hanuz bahs bor. Şu sababli ayrim tadqiqotçilar uni «rim-hind san'ati» deb ham atagan.

ÖzME'ga köra, Gandxara san'ati buddaviy diniy san'at sifatida yuzaga kelgan va uning özgaçaligi eng avvalo haykaltaroşlik, börtma tasvirlar hamda diniy inşootlarda — stupa va monastirlarda körinadi. ÖzME bunga misol qilib Dxarmaradjika stupasi va Moxra-Moradu monastirini keltiradi. Ellinistik ta'sir naqş va bezak uslubida, kiyimlarning tasvirida, ba'zan esa yuz qiyofalari talqinida sezilib turadi.

Bu maktabning eng muhim yangiligi — Buddaning inson qiyofasida tasvirlanişi. Inglizça Vikipediyaga köra, ilk buddaviy san'atda Budda odam şaklida körsatilmagan, uning örnida ramzlar — Bodxi daraxti, izlar, egasiz ot kabi belgilar işlatilgan. ÖzME'ga köra, Budda birinçi marta aynan Gandxarada inson qiyofasida tasvirlangan va keyinçalik andozaga aylangan qiyofa ham şu yerda yaratilgan; vaqt ötişi bilan bu timsol muayyan qolipga tuşgan va turli körinişlarda işlangan. Inglizça Vikipediya ellinistik san'atga xos ideallaştirilgan realizm va tana şaklining jonli talqinini ham bu uslubning belgisi sifatida körsatadi. Gandxaradan Hindiston, Afğoniston, Markaziy Osiyo va Xitoyga yoyilgan gajdan (stukko) haykal yasaş ham keng ommalaşgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, inson qiyofasini yirik haykalda ifodalaş an'anasi janubda Hindistonning boşqa hududlariga, şarqda esa buddizm bilan birga Yaponiyagaça yetib borgan. Gandxara maktabi Tarim havzasi va Markaziy Osiyoning buddaviy san'atiga ham kuçli ta'sir körsatgan.