Daryo havzasi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Daryo havzasi (suv yiğiş havzasi) — yer yuzasining şunday qismiki, undagi yer usti va yer osti suvlari muayyan daryoga yoki uning irmoqlari bilan birgalikdagi daryo tizimiga oqib tuşadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday hududda barça oqar suvlar bir nuqtaga — masalan, daryo quyilişiga — yiğiladi yoki köl, dengiz va okeanga borib tuşadi. Atama gidrologiya va geografiyada qöllanadi.12
Tarkibi
13ÖzME'ga köra, har bir daryo havzasi ikki qismdan — yer usti va yer osti suv yiğiş hududlaridan iborat. Yer usti havzasi suv daryo tarmoğiga oqib keladigan yer yuzasi maydonidir. Yer osti havzasini esa suvni öziga şimib, keyin daryolarga beradigan ğovak yotqiziqlar qatlami taşkil etadi. Bu ikki hudud çegaralari, odatda, bir-biriga mos tuşmaydi. Yer osti suvlarining çegarasini aniqlaş amalda juda qiyin bölgani uçun havza deb faqat yer usti suvlari töplanadigan maydon qabul qilinadi. Rusça Vikipediyaga köra, bunday soddalaştiriş kiçik daryo va köllarda, yoki karst kabi qöşni havzalar örtasida suv almaşinuvi kuçli bölgan joylarda sezilarli xatoga olib kelişi mumkin.
Çegaralari
13Qöşni havzalarni bir-biridan suvayirğiçlar ajratib turadi. Inglizça Vikipediyaga köra, suvayirğiç — tizma va tepaliklar kabi baland relyef şakllaridan tuzilgan çiziq. Yirik havza köp hollarda irmoqlarning kiçikroq havzalaridan tarkib topadi: ular daryolar qöşilgan joylarda birlaşib, pöğonali tizim hosil qiladi. Havzalarning şakli va kattaligi hududning geografik örni, relyefi va geologik tuzilişiga boğliq.
Oqar va oqmas havzalar
13Havzalar okeanga çiqişi bor oqar va okean bilan bevosita boğlanmagan oqmas (berk) havzalarga bölinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, oqmas havzalar quruqlikning taxminan 18 foizini egallaydi; ularning eng yiriklari Markaziy Osiyoda bölib, Kaspiy dengizi va Orol dengizi havzalari şular jumlasidan. Bunday havzalarda suv buğlanib yoki yerga şimilib ketadi, şu sababli oxirgi suv havzasi köpinça şörlanib qoladi. Özbekiston daryolarining asosiy qismi aynan oqmas Orol havzasiga mansub.
Inglizça Vikipediyaga köra, quruqlikning taxminan 48,7 foizidan suv Atlantika okeaniga, 17 foizidan Şimoliy Muz okeaniga, 13 foizdan biroz ortiqroğidan Tinç okeaniga va 13 foizga yaqinidan Hind okeaniga oqadi.
Eng yirik havzalar
13ÖzME'ga köra, dunyodagi eng katta havza — Amazonka havzasi (7180 ming km²), Amudaryo havzasining maydoni esa 465 ming km². Inglizça Vikipediya Amazonka havzasini taxminan 7 million km² deb baholaydi va undan keyin Kongo (4 million km²), Nil (3,4 million km²), Missisipi (3,22 million km²) hamda La-Plata (3,17 million km²) havzalarini keltiradi. Suv miqdori böyiça birinçi örinda yana Amazonka, keyin Gang va Kongo turadi.
Ahamiyati
13Inglizça Vikipediyaga köra, daryo havzalari tarixda hududiy çegaralarni belgilaşda muhim rol öynagan, ayniqsa suv yöllari orqali savdo rivojlangan joylarda. Bugungi kunda bir havzadagi davlatlar yoki ma'muriy birliklar suv resurslaridan birgalikda foydalaniş va ularni muhofaza qiliş uçun özaro kelişuvlar tuzadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Daryo havzasi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2618 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADaryo havzasi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2618
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2618
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Водосборный бассейнru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Drainage basinen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.