Dengiz oqimlari

Dengiz oqimlari (okean oqimlari) — dengiz va okeanlarda suv massalarining turli kuçlar ta'sirida muayyan yönalişda uzluksiz harakatlanişi. Inglizça Vikipediyaga köra, oqimlarni şamol, Koriolis kuçi, tölqinlarning qirğoqda sinişi, suv harorati va şörligidagi farqlar yuzaga keltiradi; ularning yönaliş va kuçiga dengiz tubi relyefi, qirğoq çiziğining şakli va boşqa oqimlar ham ta'sir qiladi. Oqimlar sayyora iqlimini şakllantirişda muhim örin tutadi.12

ÖzME'ga köra, oqimlar suv bilan havo örtasidagi işqalaniş, suv içidagi bosim farqlari hamda dengiz kötarilişlarini keltirib çiqaruvçi Oy va Quyoşning tortişiş kuçi ta'sirida paydo böladi. Yerning öz öqi atrofida aylanişi ularning yönalişini özgartiradi: Şimoliy yarimşarda oqimlar öngga, Janubiy yarimşarda esa çapga oğadi. Inglizça Vikipediyaga köra, şamol ta'sirida oqim yönalişi şamol yönalişiga nisbatan burçak hosil qiladi (Ekman spirali), natijada okeanlarda Şimoliy yarimşarda soat millari yönalişida, Janubiy yarimşarda esa teskari yönalişda aylanuvçi yirik halqalar vujudga keladi.

ÖzME oqimlarni bir neça belgiga köra tasniflaydi:

• Kelib çiqişiga köra: şamolning suv yuzasiga işqalanişidan hosil böladigan şamol oqimlari; harorat va şörlikning notekis taqsimlanişi tufayli yuzaga keladigan ziçlik oqimlari; suv sathining qiyalanişi bilan boğliq oqimlar.
• Barqarorligiga köra: doimiy, mavsumiy va davriy (suv kötarilişi bilan boğliq) oqimlar.
• Çuqurligiga köra: yuza, yuza osti, oraliq, çuqur va tub oqimlari.
• Fizik-kimyoviy xossalariga köra: iliq va sovuq, çuçuk va şör oqimlar.

Rusça Vikipediyaga köra, oqimlar yönalişiga qarab ğarb va şarqqa yönalgan zonal hamda şimol va janubga yönalgan meridional oqimlarga ham bölinadi. Suv kötarilişi va qaytişi bilan yuzaga keladigan oqimlar eng kuçli bölib, ayniqsa sayozliklar, böğozlar va daryo quyilişlarida yaqqol seziladi. Oqim sarfi sverdrup birligida ölçanadi: inglizça Vikipediyaga köra, 1 sverdrup sekundiga 1 million kub metr suvga teng.

Inglizça Vikipediyaga köra, dunyodagi eng katta oqim — Antarktida atrofida uzluksiz aylanib turadigan Antarktika aylanma oqimi; u barça okean havzalarini bir-biri bilan boğlaydi. Golfstrim va uning davomi bölgan Şimoliy Atlantika oqimi iliq suvni şimolga olib boradi va Şimoli-ğarbiy Yevropaning iqlimini öz kengliklaridagi boşqa hududlarga nisbatan ança mö'tadil qiladi. Sovuq Gumboldt oqimi esa Peru poytaxti Lima iqlimini atrofdagi tropik hududlarga qaraganda salqinroq qiladi. Rusça Vikipediya şamol oqimlari orasida eng kuçlilari sifatida Şimoliy va Janubiy passat oqimlarini hamda ğarbiy şamollar oqimini körsatadi; şamol oqimlari nazariyasini işlab çiqişda şved olimi V. Ekman, rus olimlari V. Ştokman va N. Lineykin, amerikalik G. Stommel katta hissa qöşgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, yuza oqimlari asosan şamol, çuqur oqimlar esa harorat va şörlik farqidan kelib çiqadigan ziçlik farqlari bilan harakatlanadi. Bu global tizim termoxalin aylanma yoki «okean konveyeri» deb ataladi: Golfstrim kabi iliq oqimlar ekvatordan qutblarga tomon oqib soviydi, yuqori kengliklarda çökib, çuqurlikdagi sovuq suv massasiga aylanadi. Eng qadimgi suvlar Tinç okeanining şimolida taxminan ming yildan söng yana yuzaga çiqadi. Şu tariqa oqimlar issiqlik, erigan moddalar va gazlarni butun sayyora böylab taşiydi. 2000-yillardan beri xalqaro Argo dasturi oqimlar bilan birga suzib yuruvçi avtomatik asboblar yordamida okean harorati va şörligini kuzatib boradi.