Lateks

Lateks (lotinça «latex» — suyuqlik, şira) — ösimliklarning sut naylarida bölgan sutsimon şira, keng ma'noda esa polimer zarralarining suvdagi barqaror dispersiyasi (emulsiyasi). Tabiiy lateks bilan bir qatorda sanoatda sintetik lateks ham olinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, «lateks» sözi 17-asrdan beri ösimlik şirasini anglatiş uçun işlatiladi; Xalqaro sof va amaliy kimyo ittifoqi (IUPAC) uni polimer zarralarining suyuqlikdagi kolloid dispersiyasi deb ta'riflaydi.1

ÖzME'ga köra, lateks tiniq, sutdek oq, sarğiş-qönğir, sariq yoki töq sariq rangda bölişi mumkin. U ayniqsa murakkabguldoşlar, tutdoşlar va sutlamadoşlar oilalarida köp uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, lateks 40 dan ortiq oilaga mansub 20 mingga yaqin gulli ösimlik turida, ba'zi zamburuğlarda ham hosil böladi; tropik ösimliklarning taxminan 14 foizi, mö'tadil mintaqa ösimliklarining 6 foizi lateks çiqaradi. Bu xususiyat evolyutsiya davomida turli guruhlarda bir-biridan mustaqil paydo bölgan deb hisoblanadi.

Ösimlikda lateks maxsus hujayralar — sut naylarida töplanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ular ikki xil yöl bilan hosil böladi: köknori va kauçukli daraxtlarda hujayra qatorlari örtasidagi devorlar erib, uzluksiz naylar vujudga keladi; kendirdoşlar va sutlamadoşlarda esa nihoç rivojlanişining boşida ajralgan hujayralar ösib, butun ösimlik böylab tarmoqlanib ketadi.

ÖzME'ga köra, lateksda uglevodlar, oqsillar, glikozidlar, tuzlar, efir moylari va boşqa moddalar erigan yoki muallaq holda böladi; uning asosiy qismlari smolalar, gutta va kauçukdir. Tarkib daraxt yoşi, iqlim va yil fasliga qarab özgaradi. Kauçuk lateksda manfiy zaryadlangan, kattaligi 0,1–6 mikrometr bölgan şarsimon yoki noksimon zarraçalar — globulalar şaklida uçraydi.

Yangi olingan lateks işqoriy xususiyatga ega. ÖzME'ga köra, u turib qolsa yoki unga kislota va tuzlar qöşilsa, ivib qoladi (koagulyatsiyalanadi); buning oldini oliş uçun unga 0,5–0,75 foiz ammiak qöşiladi. Kauçuk ulişini oşiriş maqsadida lateks sentrifugada quyultiriladi va kauçuk miqdori 60–75 foizgaça yetkaziladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, lateksning asosiy vazifasi ösimlikni ösimlikxör hayvonlar va haşarotlardan himoya qiliş. Bu fikrni 1887-yilda Jozef Jeyms ilgari surgan. Lateks şikastlangan joyga tez oqib keladi, havoda tez quyuqlaşib yarani berkitadi, yopişqoqligi bilan mayda haşarotlarni uşlab qoladi; uning tarkibidagi himoya moddalari ösimlikning boşqa töqimalaridagiga qaraganda 50–1000 baravar köp.

ÖzME'ga köra, sintetik lateks sintetik kauçuk hosil qiluvçi moddalarni suvda emulsion polimerlaş yöli bilan olinadi; undagi globulalar 0,1 mikrometrdan ham kiçik. Tabiiy lateksdan tabiiy kauçuk, sintetik lateksdan esa sintetik kauçuk olinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, tabiiy lateksdan qölqop, tibbiy kateter, havo şarlari, matras kabi buyumlar tayyorlanadi; sintetik lateks böyoq va yelimlarda işlatiladi, çunki suv buğlanganda zarralar birlaşib parda hosil qiladi va zaharli erituvçilar ajralmaydi. Köknori lateksi qurutilganda afyun olinadi, çikle kabi daraxtlarning lateksi saqiç tayyorlaşda qöllangan. Ayrim odamlarda tabiiy lateksga allergiya uçraydi, oğir hollarda anafilaktik şok ham kuzatiladi.