Monopoliya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Monopoliya (yunonça «monos» — yagona va «poleo» — sotaman) — iqtisodiyotning biror tarmoğida yagona sotuvçining tanho hukmronligi, bozorning şunday tuzilişiki, unda muayyan tovar yoki xizmatni faqat bitta korxona taklif qiladi va uning yaqin örinbosari bölmaydi. Rusça Vikipediyaga köra, monopolist bozordagi narx va taklif hajmini nazorat qila oladi, şu tufayli foydasini maksimal darajaga çiqarişga intiladi. Monopoliya deb mualliflik huquqi, patent yoki tovar belgisi bilan boğliq mutlaq huquq hamda davlat tomonidan sun'iy yaratilgan tanho mavqe ham ataladi.12
Tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, «monopoliya» atamasi ilk bor Aristotelning «Siyosat» asarida uçraydi: u Miletlik Falesning zaytun moyi juvozlarini oldindan ijaraga olib, bozorni egallab olganini monopoliya deb ta'riflagan. ÖzME'ga köra, monopoliya körinişlari qadimdan mavjud bölgan: noyob mahsulot yetiştiriladigan yerlar, konlar, suv havzalari va örmonlar kabi tabiiy boyliklar ozçilik qölida töplanib, ularning egalarini bozorga muayyan mahsulotni yolğiz yetkazib beruvçiga aylantirgan. Inglizça Vikipediyada bunga misol sifatida oş tuzi savdosi keltiriladi: tuz qazib olinadigan kam sonli kon va buloqlarni nazorat qilganlar köp asrlar davomida tabiiy monopoliyaga ega bölgan.
Paydo böliş sabablari
13ÖzME'ga köra, monopoliya işlab çiqariş vositalari, iş kuçi va mahsulotning asosiy qismi ozçilik korxonalar, xususiy tadbirkorlar yoki davlat qölida töplanişi natijasida yuzaga keladi. Rusça Vikipediya qöşimça sabablarni sanaydi: iste'molçining tanlov imkoni yöqligidan örtaçadan yuqori foyda oliş istagi; bozorga kiriş uçun katta boşlanğiç sarmoya talab etilişi; litsenziyalaş va sertifikatlaş kabi qonuniy töşiqlar; mahalliy işlab çiqaruvçini xorijiy raqobatdan himoya qiluvçi bojlar va çeklovlar; yirik firmaning kiçiklarini sotib olişi yoki ular bilan qöşilişi.
Turlari
13Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim tarmoqlarda bozorga bitta yirik korxona xizmat qilişi bir neça kiçik korxonaga qaraganda arzonroq tuşadi; bu tabiiy monopoliya deyiladi. Bu atamani 1848-yilda Jon Styuart Mill qöllagan va misol tariqasida gaz, suv ta'minoti, yöllar, kanallar va temir yöllarni keltirgan. Bunday tarmoqlarda raqobat yaratiş samarasiz bölgani uçun davlat narxlarni tartibga soladi yoki korxonani öz mulkiga oladi. ÖzME'ga köra, monopoliyaning taşkiliy şakllari — kartel, sindikat, trest va konsern.
Iqtisodiy oqibatlari
13ÖzME monopoliya öz tabiatiga köra işlab çiqarişda turğunlik keltirib çiqarişini ta'kidlaydi: monopolist xarajatlarni kamaytirmay ham foyda oladi, raqobat yöqligi yoki zaifligidan foydalanib bozorga öz şartlarini ötkazadi. Şu bois bozor iqtisodiyotiga asoslangan davlatlar ham monopoliyaga qarşi çoralar köradi. Rusça Vikipediyaga köra, köp mamlakatlarda raqobatni himoya qiluvçi qonunlar qabul qilingan va monopoliyaga qarşi idoralar tuzilgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, davlat monopol xatti-harakatni çeklaş uçun ortiqça foydaga soliq solişi, monopoliyani majburan bölib yuborişi yoki raqobatni çeklovçi amaliyotlarni taqiqlovçi qoidalar joriy etişi mumkin. AQŞdagi «Standard Oil» neft kompaniyasi va AT&T telefon kompaniyasining bölib yuborilişi bunga tez-tez keltiriladigan misollardir: AT&T 1984-yilda bir neça mustaqil kompaniyaga ajratilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Monopoliya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2628 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMonopoliya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2628
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2628
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Монополияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Monopolyen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 6-jild, 729–730-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 729–730-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.