Trombotsitlar

Trombotsitlar (yunonça «thrombos» — laxta, quyqa va «kytos» — hujayra), qon plastinkalari — qonning şaklli elementlaridan biri: ölçami bir neça mikrometr bölgan, yadrosiz, yassi va rangsiz tanaçalar. Ularning asosiy vazifasi — tomir şikastlanganda qon ketişini töxtatiş. Inglizça Vikipediyaga köra, trombotsitlar suyak kömigidagi yirik hujayralar — megakariotsitlar sitoplazmasining böleklari bölib, şu sababli ularda yadro bölmaydi.12

ÖzME'ga köra, trombotsitlarning diametri 2–5 mikrometr, rusça Vikipediyaga köra 2–9 mikrometr atrofida. Ular kömikda hosil böladi va oson yemiriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, qonda aylanayotgan trombotsitlar örtaça 8–9 kun yaşaydi. ÖzME'ga köra, bir kub millimetr qonda 180–320 ming trombotsit böladi; rusça Vikipediya soğlom odamlar uçun me'yor sifatida bir mikrolitrda 150–450 ming oraliqni keltiradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, trombotsit tuzilişida bir neça qatlam ajratiladi: taşqi qatlam yopişiş va faollaşiş uçun zarur glikoproteinlarga boy; uning içidagi mikronaylar va mikrofilamentlar disksimon şaklni saqlab turadi; donaçalarda esa qon ivişida qatnaşuvçi omillar, serotonin, kalsiy va boşqa moddalar töplanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday yadrosiz plastinkalar faqat sutemizuvçilarda bor, quşlar va suvda hamda quruqlikda yaşovçilarda ularning vazifasini yadroli hujayralar bajaradi.

ÖzME'ga köra, qon tomiri jarohatlanganda trombotsitlar şu joyga töplanadi, bir-biriga yopişadi va qonni quyultiruvçi moddalar ajratadi; natijada laxta (tromb) hosil bölib, qon oqişi töxtaydi. Inglizça Vikipediya bu jarayonni bosqiçlarga ajratadi: avval trombotsitlar şikastlangan tomir devoriga yopişadi, söng şaklini özgartirib faollaşadi va kimyoviy signal moddalar ajratadi, keyin özaro birikib tiqin hosil qiladi. Bu birlamçi gemostaz qon ivişi tizimining işga tuşişi va fibrin iplarining hosil bölişi bilan mustahkamlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, trombotsitlar şikastlangan töqimalarning bitişi va tiklanişida ham muhim rol öynaydi: ular hujayra bölinişi va ösişini rağbatlantiruvçi ösiş omillarini ajratadi.

ÖzME'ga köra, qon yöqotiş yoki operatsiyadan keyin organizmning himoya javobi sifatida trombotsitlar soni ortadi — bu trombotsitoz deyiladi. Ularning haddan ortiq köpayişi yurak böşliqlari va tomirlarda tromb hosil bölişiga olib kelişi mumkin; bu ayniqsa venalar varikoz kengaygan yoki yalliğlangan hollarda kuzatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, tromboz tomirlarni berkitib, insult, miokard infarkti, öpka arteriyasi emboliyasi kabi oğir holatlarga sabab bölişi mumkin.

Trombotsitlar sonining kamayişi trombotsitopeniya deyiladi va qon ketişiga moyillik bilan namoyon böladi. ÖzME'ga köra, u ayrim dorilarga yuqori sezuvçanlik yoki ba'zi kimyoviy moddalardan zaharlaniş natijasida trombotsitlarning köplab yemirilişidan kelib çiqişi mumkin. Trombotsitlar uyqu paytida, ovqatdan keyin va hayz vaqtida fiziologik tarzda ham biroz kamayadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, aspirin trombotsitlardagi siklooksigenaza fermentini qaytmas tarzda bösadi; trombotsitlarda yadro bölmagani uçun ular bu fermentni qayta hosil qila olmaydi va normal faoliyat yangi trombotsitlar paydo bölguniça — bir haftadan köproq tiklanmaydi. Trombotsitlar soni juda kamayib ketganda donor trombotsitlari quyiladi.