Payğambar

Payğambar (forsça — «xabar keltiruvçi»; arabça nabiy, rasul) — iudaizm, xristianlik va islomda Xudodan vahiy olgan va uni odamlarga yetkazgan şaxs. ÖzME'ga köra, payğambar Xudo bilan bandalar örtasidagi vositaçi, uning yerdagi elçisi hisoblanadi; dindorlar tasavvurida payğambarlar kelajakni, diniy va tarixiy voqealarni, odamlar taqdirini oldindan aytib bera olgan. Rusça Vikipediyaga köra, payğambarlik haqidagi ta'limot barça ibrohimiy dinlarda va zardustiylikda mavjud.12

Inglizça Vikipediyaga köra, Qur'onda «nabiy» (payğambar) sözi 75 marta, «rasul» va «mursal» (ilohiy şariat keltirgan elçi) sözlari esa 300 martadan ortiq uçraydi. Islom ta'limotiga köra, barça rasullar ayni paytda nabiy hisoblanadi, ammo har bir nabiy ham rasul emas. Payğambarlarga iymon keltiriş islom e'tiqodining olti asosidan biridir.

ÖzME'ga köra, islomda Alloh bilan payğambar örtasida elçilik qiluvçi farişta — Jabroil; ba'zan Alloh payğambarga bevosita vahiy yuborişi yoki u bilan gaplaşişi ham mumkin. Payğambarlarning umumiy soni Qur'on, hadis va tarixiy manbalarda aniq körsatilmagan, ayrim rivoyatlarda ular 124 ming deyiladi. Qur'onda nomi zikr etilgan payğambarlar 25 ta: Odam, Idris, Nuh, Hud, Solih, Ibrohim, Lut, Ismoil, Işoq, Ya'qub, Yusuf, Ayyub, Şuayb, Muso, Horun, Zulkifl, Dovud, Sulaymon, Ilyos, Alyasa', Yunus, Zakariyo, Yahyo, Iso va Muhammad. Ularning birinçisi Odam, oxirgisi — «payğambarlar muhri» deb ataluvçi Muhammad sanaladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, islom ta'limotida har bir payğambar bir xil asosiy aqidalarni — Allohning yagonaligi, faqat Unga ibodat qiliş, butparastlik va gunohdan saqlaniş, qiyomat kuni va oxiratga iymonni tarğib qilgan; ular turli davrlarda turli qavmlarga yuborilgan. Qur'onda «har bir ummatga bir elçi bor» deyilgan. Ayrim payğambarlarga muqaddas kitoblar nozil bölgan: Musoga — Tavrot, Dovudga — Zabur, Isoga — Injil, Muhammadga — Qur'on. Payğambarlar möjizalari Qur'onda ularning öz kuçi emas, balki Allohning irodasi bilan yuz bergan deb tuşuntiriladi.

ÖzME'ga köra, payğambarlar har qanday gunohdan pok hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaning qayd etişiça, bu aqida — «isma» (gunohdan saqlanganlik) islom ilohiyotida asta-sekin şakllangan: sunniylikda u taxminan 9-asrdan keng tarqalgan, köpçilik ilohiyotçilar payğambarlar ayniqsa vahiyni yetkazişda yolğon va xatodan hamda katta gunohlardan saqlangan, deb hisoblagan.

ÖzME'ga köra, payğambarlarning aksariyati nomi Tavrot va Injilda ham uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Qur'onda iudaizm va xristianlikdagi köp payğambarlar arabça nomlari bilan tilga olinadi: masalan, Iov — Ayyub, Elisey — Alyasa', Iisus — Iso. Rusça Vikipediyaga köra, iudey-xristian ilohiyotida payğambarlar — miloddan avvalgi 8-asrdan 4-asrgaça qadimgi Isroil va Iudeyada, Nineviya va Bobilda Xudoning irodasini e'lon qilgan voizlar. Qadimgi yahudiy tilidagi «navi» (xabarçi) sözi yunonça «profetes» deb tarjima qilingan. Muqaddas kitobdagi payğambarlar ilk payğambarlar (Samuil, Natan, Iliyo, Elisey va boşqalar) hamda keyingi payğambarlarga bölinadi; keyingilarining nomi bilan atalgan payğambarlik kitoblari Tanaxning «Neviim» bölimini taşkil etadi.