Tavrot

Tavrot (ibroniyça tora — «ta'limot», «yöl-yöriq», «qonun») — iudaizmning asosiy muqaddas kitobi, ibroniy Bibliyasining (Tanax) dastlabki beş kitobi: Ibtido, Çiqiş, Loviy, Sonlar va Ikkinçi qonun. U «Musoning beş kitobi» yoki yunonça Pentatevx («beş öram») deb ham ataladi.

Sözning ma'nosi manbalarda turliça talqin qilinadi: rus tilidagi Vikipediyada u sözma-söz «qonun» deb tarjima qilinadi, inglizça Vikipediyada esa söz «yöl körsatiş, örgatiş» ma'nosidagi ildizdan kelib çiqqani va keng tarqalgan «qonun» tarjimasi notöğri tasavvur berişi aytiladi. Keng ma'noda Tavrot deb butun Tanax yoki yahudiy an'anaviy qonunlarining jami ham ataladi.

Rus va inglizça Vikipediyaga köra, an'anaviy qaraşda Tavrot Sinay toğida Xudo tomonidan Musoga nozil qilingan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Talmud şarhlovçilari orasida qadimdan Ikkinçi qonun kitobining Musoning vafoti va dafn etilişi haqidagi sönggi oyatlari (34:5–12) Yuşa ibn Nunga tegişli degan fikr bor.

Ilmiy qaraşlar boşqaça. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, Tavrot matnlari miloddan avvalgi 11–6-asrlarda oğzaki şakllangan va 5-asrda Falastinda kitob holiga keltirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu masala keng bahsli bölsa-da, tadqiqotçilar orasidagi umumiy tendensiya Tavrotning yakuniy şakli oldingi manbalar asosida Fors davriga kelib asosan yakunlangan, ehtimol ellinistik davrda ba'zi qöşimçalar kiritilgan, degan fikrdir. Masalan, zamonaviy tadqiqotlarda Çiqiş kitobi dastlab Bobil asirligi davrida (miloddan avvalgi 6-asr) yozilgan va Fors davrida (miloddan avvalgi 5-asr) yakuniy tahrirdan ötgan deb hisoblanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Tavrot Xudoning dunyoni yaratişi bilan boşlanadi, Isroil xalqining ibtidosi, Misrga köçişi va Sinay toğida Tavrot berilişini hikoya qiladi hamda Isroil xalqi va'da qilingan Kan'on yurtiga ötişidan oldin Musoning vafoti bilan tugaydi. Hikoya orasida diniy majburiyatlar va fuqarolik qonunlari — ön amr kabi oçiq yoki hikoyaga singdirilgan körsatmalar keladi. Özbek tilidagi Vikipediyada dunyoning yaratilişi, Odam Ato va Momo Havo, töfon, Bobil minorasi, Misrdan çiqiş, Musoga berilgan körsatmalar, diniy marosimlar va 40 yil Sinay çölida keziş kabi mavzular sanaladi.

Kitoblar ibroniyça birinçi sözlari bilan nomlanadi:

• Ibtido (Bereşit, «Avvalida») — yaratilişning ilk tarixi (1–11-boblar) va ajdodlar tarixi (12–50-boblar): Nuh, Ibrohim, Işoq, Yaqub va Yusuf hikoyalari; Isroil avlodlarining Misrga köçişi bilan tugaydi.
• Çiqiş (Şemot, «Ismlar») — Isroil avlodlarining Muso boşçiligida Misrdagi qullikdan çiqişi, Sinay toğida ahd tuzilişi va qonunlar berilişi, Muqaddas çodir qurilişi haqidagi körsatmalar.
• Loviy (Vayikra, «Va U çaqirdi») — Muqaddas çodirdagi qurbonliklar, pok va nopoklik qoidalari, jumladan iste'mol qilinadigan hayvonlar, Keçirim kuni va axloqiy-marosim qonunlari.
• Sonlar (Bemidbar, «Çölda») — nomi ikki aholi röyxatidan olingan; xalqning Sinaydan Kan'on çegarasigaça bölgan yöli, Möab tekisliklarida yangi avlodning Iordan daryosidan ötişga tayyorlanişi.
• Ikkinçi qonun (Devarim, «Sözlar»).

An'anaga köra, Tavrot matni kotib (sofer) tomonidan qadimgi ibroniy tilida pergament öramga yoziladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, sinagogada öqiladigan Tavrot örami (Sefer Tora) yahudiy diniy kultining eng muqaddas buyumi hisoblanadi va maxsus javonda (aron kodeş) saqlanadi. Kitob şaklidagi naşri Xumaş deb ataladi va odatda ravvinlar şarhlari bilan çop etiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Iskandariya yahudiylari Septuaginta tarjimasida «tora» sözini yunonça nomos bilan bergan; şundan yunon va lotin Bibliyalarida Beş kitobni «Qonun» deb ataş odati boşlangan. Samariyaliklar Tavrotning samariy yozuvidagi öz matniga ega. Rus tilidagi Vikipediyada rus tiliga qilingan tarjimalar sanaladi, jumladan «Mosad rav Kuk» tarjimasi (1975), Pinxas Gil (1999), Aleksandr Gendler (2012), Mixail Kovsan (2015) va David Safronov (2021) tarjimalari.

Tavrotni öqiş yahudiy jamoa hayotining asoslaridan biri: inglizça Vikipediyaga köra, uning bir qismi sinagogada duşanba va payşanba kunlari ertalab hamda şanba kuni öqiladi. Ravvinlar an'anasiga köra, yozma Tavrot bilan birga Musoga oğzaki Tavrot ham berilgan; rus tilidagi Vikipediyaga köra, u milodiy 2-asrda Mişna şaklida yozib olingan, keyinroq Gemara bilan birga Talmudni taşkil etgan. Özbek tilidagi Vikipediyada ham Tavrotni asrlar davomida talqin qiliş natijasida Talmud şakllangani qayd etiladi. Raşi kabi şarhlovçilar deyarli har bir jumlaga şarh yozgan.

Tavrot iudaizmdan taşqarida ham muqaddas kitob sanaladi: u xristian Eski Ahdining barça talqinlariga kiradi. Islomda u Tavrot (at-Tavrot) deb ataladi; rus tilidagi Vikipediyaga köra, musulmonlar uni Alloh Muso payğambarga nozil qilgan kitob deb biladi, Qur'onda u deyarli doim Injil bilan birga tilga olinadi. Islom ta'limotiga köra, Tavrotning asl nusxasi yöqolgan va hozirgi matn uning aynan özi emas. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, musulmon adabiyotida «Qadimgi ahd»dagi barça kitoblar Tavrot deb ataladi.