Pensiyalar

Pensiyalar (lotinça «pensio» — «tölov») — davlat yoki boşqa taşkilotlar tomonidan qonunda nazarda tutilgan hollarda fuqarolarga muntazam, köp hollarda umrbod tölanadigan pul tölovlari. Pensiya ijtimoiy ta'minotning asosiy şakllaridan biri bölib, odatda kişi qariganda, mehnat qobiliyatini yöqotganda yoki oilasi boquvçisidan ayrilganda tayinlanadi.1

Inglizça Vikipediya pensiyani kişi mehnat faoliyati davomida mablağ töplanadigan yoki joriy badallar hisobidan tölanadigan, söngra nafaqa yoşida unga muntazam daromad beradigan tizim deb ta'riflaydi. Pensiya tizimlari ikki asosiy usulda moliyalaştiriladi. Jamğarib boriladigan tizimda badallar investitsiya qilinib, kelajakdagi tölovlar uçun fond hosil qilinadi. Birdaniga taqsimlanadigan tizimda esa hozir işlayotganlarning badallari va soliqlar hozirgi pensionerlarga tölanadi. Tölov hajmini belgilaş usuliga köra ham farq bor: belgilangan tölovli rejalarda pensiya ma'lum formula — köpinça iş haqi va staj asosida hisoblanadi, belgilangan badalli rejalarda esa u kişining hisobida töplangan mablağ va investitsiya daromadiga boğliq böladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, harbiylarga pensiya tölaş qadimgi Rimda mavjud bölgan: imperator Avgust miloddan avvalgi 13-yilda faxriylar uçun maxsus tizim joriy qilgan. Ommaviy davlat pensiyasining ilk namunasi Germaniyada Otto fon Bismark davrida, 1889-yilda qabul qilingan qarilik va nogironlik suğurtasi hisoblanadi. 20-asrda bu yöl köp mamlakatlarda ijtimoiy davlatning asosiy unsuriga aylangan.

ÖzME pensiyalarning uç asosiy turini ajratadi: yoşga doir pensiya, nogironlik pensiyasi va boquvçisini yöqotganlik pensiyasi. Inglizça Vikipediya bundan taşqari kasbiy (iş beruvçi tölaydigan), harbiy va ehtiyojmandlarga beriladigan ijtimoiy pensiyalarni ham tilga oladi.

ÖzME'da Özbekistondagi tartib 2000-yillar boşidagi holat böyiça bayon qilingan. Özbekiston Konstitutsiyasining 39-moddasi har kimga qariganda, mehnat layoqatini yöqotganda va boquvçisidan mahrum bölganda ijtimoiy ta'minot oliş huquqini kafolatlaydi. Pensiya masalalari 1993-yil 3-sentabrda qabul qilingan «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti töğrisida»gi qonun bilan tartibga solingan. Mamlakatda doimiy yaşovçi çet el fuqarolari va fuqaroligi bölmagan şaxslar ham, davlatlararo bitimlarda boşqaça belgilanmagan bölsa, pensiya olişda Özbekiston fuqarolari bilan teng huquqli. Bir neça turdagi pensiyaga haqli kişiga uning tanloviga köra faqat bittasi tayinlanadi.

ÖzME'ga köra, umumiy asosda yoşga doir pensiya erkaklarga 60 yoşda va kamida 25 yillik staj bilan, ayollarga 55 yoşda va kamida 20 yillik staj bilan tayinlangan. Ayrim kasblar va oğir mehnat şaroitida işlaganlar uçun imtiyozli şartlar — pensiya yoşi va talab qilinadigan stajni qisqartiriş nazarda tutilgan; işsiz deb tan olingan va qisqartiriş sababli işdan böşagan kişilarga ham ikki yil oldin pensiyaga çiqiş imkoni berilgan.

Nogironlik pensiyasi mehnat qobiliyati uzoq muddatga yoki butunlay yöqotilganda tayinlangan. Mehnatda mayib bölgan yoki kasb kasalligiga çalingan kişiga u stajdan qat'i nazar berilgan, umumiy kasallik sababli nogiron bölganlar uçun esa ma'lum staj talab qilingan. Boquvçisini yöqotganlik pensiyasi vafot etgan kişining qaramoğida bölgan mehnatga layoqatsiz oila a'zolariga tölangan va uning miqdori marhumning iş haqi hamda qaramoqdagilar soniga boğliq bölgan.

Pensiya miqdori mehnat stajiga boğliq bölib, tayanç miqdor, staj uçun qöşimça va turli ustamalardan tarkib topgan; uni tuman yoki şahar ijtimoiy ta'minot bölimlari tayinlagan. ÖzME pensiya, nafaqa va boşqa ijtimoiy yordam miqdori rasmiy belgilangan eng kam tirikçilik darajasidan past bölmasligi kerakligini ham ta'kidlaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, tuğilişning kamayişi va umr davomiyligining oşişi pensioner yoşidagilar ulişini köpaytirib, ayniqsa joriy badallar hisobiga işlaydigan tizimlarga katta yuk tuşirmoqda. Şu sababli köp davlatlar pensiya yoşini oşiriş, jamğarib boriladigan qismlarni joriy etiş kabi islohotlarni ötkazmoqda.