Aza

Aza (arabça «sabr, bardoş») — vafot etgan yaqin kişining xotirasi va hurmatini saqlaş maqsadida ma'lum muddat davomida tutiladigan motam. Aza tutiş odati juda qadim zamonlardan beri mavjud bölib, uning şakllari, muddati va qoidalari har bir xalqning diniy e'tiqodi hamda urf-odatlariga qarab farqlanadi.1

ÖzME'ga köra, islomda aza tutiş muddati uç kun. Eri vafot etgan ayol uçun esa alohida muddat — idda belgilangan bölib, u tört oy ön kunni taşkil etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu muddat Qur'onning Baqara surasi 234-oyatiga asoslanadi; idda davomida beva ayol qayta turmuşga çiqmaydi, uyini özgartirmaydi, bezakli kiyim va taqinçoqlardan voz keçadi. Inglizça Vikipediya islomda marhum uçun yiğlaş tabiiy hol sifatida ruxsat etilganini, ammo dod-faryod soliş, soç yulib, kiyim yirtiş va yuzni timdalaş qat'iyan man qilinganini ham ta'kidlaydi. Aza kunlarida yaqinlar köngil sörovçilarni qabul qiladi va ibodatga köproq berilişadi. Şia musulmonlari esa har yili muharram oyida Karbaloda halok bölgan imom Husayn xotirasiga motam tutadi.

ÖzME'ning yozişiça, aza kunlarida ayollar oddiy matodan tikilgan qora yoki kök kiyim kiyadi. Ayrim xalqlarda, jumladan özbeklarda, azani uzoq tutiş odati ham saqlanib qolgan: bir yilgaça qora kiyib yuriş, oilada töy-haşam ötkazmaslik şular jumlasidan. Bundan taşqari, marhum dafn etilgandan keyin uning xotirasiga bağişlab bir qator marosimlar ötkaziladi. ÖzME ular qatorida yetti, yigirma, qirq, hayit oşi, yil oşi, kiryuvdi, payşanbalik, yakşanbalik va oqkiyar kabilarni sanab ötadi. Bu udumlar xalq turmuşiga çuqur singib ketgan.

ÖzME'ga köra, bu marosimlarning köpçiligi şar'iy asosga ega bölmagani uçun islomda ularning ançagina jihatlari tan olinmaydi. Özbekiston musulmonlari idorasi bunday marosimlar örniga marhum ruhini şod etiş uçun boşqa xayrli işlar qiliş joizligi haqida bir neça fatvo çiqargan.

Inglizça Vikipediyaga köra, motam — yaqin kişini yöqotişga nisbatan inson tuyğularining ifodasi bölib, unga xos xatti-harakatlar madaniyatga qarab farqlanadi. Ğarbning köp mamlakatlarida motam rangi qora hisoblanadi va dafn marosimlarida qora kiyim kiyiladi. Xitoy madaniyatida, şuningdek örta asrlardagi Yevropa qirollik saroylarida esa an'anaviy motam rangi oq bölgan.