Amudaryo deltasi

Amudaryo deltasi, yoki Orolböyi deltasi, — Amudaryoning quyi oqimida, Orol dengizining janubiy sohili böyida daryo yotqiziqlaridan hosil bölgan keng pasttekislik. U asosan Özbekistonning Qoraqalpoğiston Respublikasi hududida joylaşgan. ÖzME'ga köra, deltaning maydoni 19 ming km² ni taşkil etadi. Bir paytlar töqay, qamişzor va köllarga boy bölgan bu hudud 20-asrning ikkinçi yarmidan Orol fojiasi tufayli jiddiy ekologik inqirozga yuz tutgan.1

ÖzME'ga köra, delta ğarbda Ustyurt platosining tik çinki, şimolda Orol dengizining 1961-yilgaça bölgan qirğoq çiziği, şarqda Qizilqumning şimoli-ğarbiy qismi va Beltov balandligi, janubda esa Sariqamiş böyi deltasi bilan çegaradoş. Amudaryoning quyi qismida ikki qadimgi va bitta hozirgi delta ajratiladi. Qadimgi deltalarda daryoning çap sohilida Xorazm vohasi, öng sohilida Beruniy–Törtköl vohasi şakllangan.

Hozirgi delta Taxiatoş şahri yaqinidan boşlanadi va şimolga qiya pasayib boradi: Nukus yonidagi 73 metrlik mutlaq balandlikdan Orolning eski qirğoğigaça bölgan 200 km masofada sath taxminan 20 metrga tuşadi. Allyuvial yotqiziqlarning qalinligi 142 metrgaça yetadi. Deltada Beltov, Quşxonatov, Möynoqtov, Porlatov kabi qoldiq toğlar ham bor. ÖzME'ga köra, Aliovul qişloğidan şimolda daryo çapdagi Qipçoqdaryo va öngdagi Oqdaryo tarmoqlariga ajraladi; suvning asosiy qismi Oqdaryo orqali oqadi.

Deltaning iqlimi keskin kontinental. ÖzME'ga köra, yanvarning örtaça harorati Nukusda –6,9 °C, Möynoqda –7,4 °C, iyulniki esa 27 °C atrofida. Yillik yoğin juda kam — Taxiatoşda 79 mm, Möynoqda 105 mm bölib, asosan qiş va bahorda yoğadi. Orol va delta köllarining qurişi oqibatida yoz yanada issiq, qiş sovuqroq bölib, şamollar kuçaygan, havo namligi kamaygan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1950-yillar oxiridan boşlab paxta dalalarini suğoriş uçun Amudaryo suvining keng miqyosda olinişi Orol dengizining qurişiga olib kelgan; hozir daryo köpinça dengizgaça yetib bormay, çölda singib ketadi. ÖzME'ga köra, Orol sathining pasayişi, daryo suvining şörlanişi va ifloslanişi, qurigan dengiz tubidan tuzli çanglarning kötarilişi deltada çöllaşişni tezlaştirgan. Grunt suvlari sathi bir neça metrga pasaygan.

Oqim tartibga solingani sababli köplab özanlar qurib qolgan, ayrim tarmoqlar kanalga aylantirilgan. ÖzME'ga köra, deltadagi 100 ga yaqin köl qurigan, suv faqat Sudoçye, Moşanköl, Xöjaköl va boşqa bir neça kölda saqlanib qolgan. Avvalgi 760 ming gektar qamişzor örnini şöra, yulğun, yantoq kabi qurğoqçilikka çidamli ösimliklar egallagan; turanğil, tol va jiydadan iborat 261 ming gektar noyob töqayzorlar qurib bormoqda. Baliq ovi keskin kamaygan, ondatra ovi deyarli töxtagan, suv quşlari ham kamayib ketgan.

Deltaning janubiy qismida suğorma dehqonçilik rivojlangan: ÖzME'ga köra, qariyb 400 ming gektar yerda şoli, paxta, don va yem-xaşak ekinlari ekiladi, yirik irrigatsiya tizimlari va kollektorlar qurilgan. Biroq suvning şörligi va zovurlarning yetişmasligi tufayli yerlarning meliorativ holati oğir, hosildorlik past. Ekologik vaziyatni yumşatiş uçun ihota daraxtzorlari barpo etilmoqda va pastqam joylarga suv töplanmoqda.