Buzgalaxona

Buzgalaxona, yoki Buzgala, — Surxondaryo viloyatidagi Boysun toğlarida joylaşgan tor dara. U qadimdan «Temir darvoza» nomi bilan ma'lum bölib, Samarqand va Şahrisabzdan janubga — Termiz va Balx tomonga boradigan yöl ustida muhim strategik nuqta hisoblangan. ÖzME nomni tojikça «buzğola» — «toğ eçkisi, kiyik» sözi bilan izohlaydi.1

ÖzME'ga köra, dara Şahrisabz bilan Termiz oraliğida, granit va porfir jinslaridan tarkib topgan toğlar orasida joylaşgan. Uning uzunligi qariyb 3 km, eni esa 12–20 metr. Inglizça Vikipediyaga köra, dara Hisor tizmasidan Amudaryo tomon janubga çözilgan toğlarni kesib ötadi va Boysun şahridan ğarbda joylaşgan. Tor va tik devorli bu yöl tabiiy darvoza vazifasini bajargan: uni nazorat qilgan kuç janub bilan şimol örtasidagi qatnovni ham nazorat qilgan.

Dara turli davrlarda turli tillarda deyarli bir xil ma'nodagi nomlar bilan atalgan. ÖzME'ga köra, tojikça u Darbandi ohanin yoki Darai ohanin, arabça Bob ul-abvob yoki Bob ul-hadid, möğulça Qahluğ («Boburnoma»da) yoki Temir qahalqa (Raşiduddinning «Jome' at-tavorix» asarida), örta asrlarda turkiyda esa Temir qapiğ deb yuritilgan — bularning hammasi «Temir darvoza» ma'nosini beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, xitoy manbalarida ham bu yer «Temir darvoza» ma'nosidagi Temenguan nomi bilan qayd etilgan. Nom bu yerda haqiqatan temir bilan mustahkamlangan darvoza bölgan degan qadimiy rivoyatdan kelib çiqqan.

Inglizça Vikipediyaga köra, qadimda bu dara Baqtriya bilan Suğdiyona örtasidagi asosiy ötiş yöli bölgan. ÖzME'ga köra, Hindiston bilan Samarqandni boğlagan qadimiy karvon yöli aynan şu yerdan ötgan. Örta asrlarda Ipak yöli savdosini nazorat qilgan turk xoqonligi uçun dara muhim daromad manbai bölgan. 8-asrga oid Örxun yodnomalarida — Kul tigin, Bilga xoqon va Tunyuquq bitiklarida Temir qapiğ turk xoqonligining ğarbiy çegarasi va harbiy yurişlar yetib borgan joy sifatida tilga olinadi; masalan, Tunyuquq bitigida 701-yilgi yuriş şu yergaça yetib kelgani aytilgan.