Quloqlaştiriş

Quloqlaştiriş — sovet hokimiyatining 1929–1933-yillarda badavlat va örtahol dehqonlarni «quloq» deb atab, ularning mol-mulkini musodara qiliş, oilalari bilan surgun etiş, qamaş va otiş yöli bilan «sinf sifatida tugatiş» siyosati. «Quloq» sözi rusça «kulak» — «muşt» sözining tarjimasi bölib, sovet tarğibotida qişloqdagi boy, özgalar mehnatidan foydalanuvçi dehqonni bildirgan; amalda esa bu tamğa köpinça tasodifiy ravişda, oddiy dehqonlarga ham bosilgan. Quloqlaştiriş qişloq xöjaligini majburiy jamoalaştiriş bilan uzviy boğliq bölgan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Stalin «quloqlarni sinf sifatida tugatiş» vazifasini 1929-yil 27-dekabrda e'lon qilgan, Siyosiy byuro esa uni 1930-yil 30-yanvardagi qarori bilan rasmiylaştirgan. Bu qarorda «quloqlar» uç toifaga bölingan: birinçisiga kiritilganlar qamalgan yoki otilgan, ikkinçisidagilar mulkidan ayrilib uzoq hududlarga surgun qilingan, uçinçisidagilar esa öz tumani içida boşqa joyga köçirilgan. 1930–1933-yillarda 2,1–2,3 million kişi maxsus köçmanlar posyolkalariga jönatilgan, 20–30 ming kişi suddan taşqari organlar — «troyka»lar qarori bilan otilgan. Tarixçilarning baholaşiça, surgun yöllarida va posyolkalarda yarim milliondan ortiq odam halok bölgan. Quloqlaştiriş qişloq xöjaligining izdan çiqişiga va 1930–1933-yillardagi dahşatli oçarçilikka sabab bölgan omillardan biri hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, Örta Osiyoda badavlat xonadonlarni quvğin qiliş yer-suv islohoti davridayoq boşlangan: bu islohot jarayonida 28 ming yirik va örta mulkdorning xöjaligi tugatilib, yerlari musodara qilingan. 1930-yil 17-fevralda Özbekiston Kompartiyasi Markaziy Qömitasi «Kollektivlaştiriş va quloq xöjaliklarini tugatiş töğrisida» qaror qabul qilgaç, kampaniya respublikada avj olgan.

Dehqonlarga nisbatan zörlik keskin norozilik uyğotgan. ÖzME'ga köra, Farğona va Zarafşon vodiylari hamda boşqa hududlarda ommaviy norozilik çiqişlari va qurolli isyonlar bölib ötgan: faqat Qaşqadaryo okrugida 1930-yil boşida 14 ta çiqişda 3700 kişi qatnaşgan, 1930-yil martida Özbekistonda 240 ta qurolli çiqiş qayd etilgan.

«Quloq» deb röyxatga olinganlarning mol-mulki töla musodara qilinib, oilalari Ukraina, Şimoliy Kavkaz, Sibir, Qozoğiston va Uzoq Şarqqa surgun qilingan. Respublikaning özida ham köçirilganlar uçun 17 ta majburiy mehnat posyolkasi va maxsus lagerlar taşkil etilgan. ÖzME'ga köra, 1931-yil avgustigaça 3828 ta xöjalik tugatilgan, 3871 ta oila surgunga jönatilgan; rasmiy ma'lumotlarga köra, 1933-yilda surgun qilingan xöjaliklar soni 5500 taga yetgan. Faqat 1931-yil avgust – 1932-yil may oylari orasida respublikadan 9651 xöjalik, ya'ni 61 872 kişi surgun qilingan. Ayrim hisob-kitoblarga köra, Özbekistondan jami 20 mingga yaqin xöjalik — taxminan 80–100 ming kişi badarğa qilingan, 31 700 kişi esa qatağonga uçragan. Aniq raqamlar hozirgaça töliq aniqlanmagan.

Örta Osiyo respublikalaridagi majburiy mehnat köçkindilari soni 1934-yil 1-yanvarda 29 559 kişi bölgan bölsa, bir yildan keyin 12 039 kişiga tuşgan; ÖzME bu kamayişni asosan ölim va qoçiş bilan izohlaydi.

ÖzME'ga köra, siyosat asosan 1933-yilda yakunlangan, ammo 1934–1937-yillarda ham köplab dehqon xöjaliklari «quloq» qilingan. 1934-yil 27-mayda SSSR Markaziy Ijroiya Qömitasi sobiq quloqlarning fuqarolik, jumladan saylov huquqlarini tiklaş tartibi haqida qaror qabul qilgan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida surgundagilarning bir qismi frontga safarbar etilgan: 1942-yilda 100 ming nafar sobiq «quloq» armiyaga çaqirilgan. Tirik qolganlarning erkin fuqarolik maqomini olib, yurtiga qaytişi 1956-yilgaça çözilgan.