Arteriyalar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Arteriyalar (yunonça «arteria» — havo yöli) — qonni yurakdan çiqarib, a'zo va töqimalarga yetkazadigan qon tomirlari. Ular qon aylaniş tizimining bir qismi bölib, qonni aksinça yurakka qaytaradigan venalardan farq qiladi. Katta qon aylaniş doirasidagi arteriyalar öpkada kislorodga töyingan qonni butun tanaga taşiydi.12
Nomining kelib çiqişi
13Rusça Vikipediyaga köra, «arteriya», ya'ni «havo taşuvçi» degan nom qadimgi yunon şifokori Erazistrat qaraşlari bilan boğliq: u venalarda qon, arteriyalarda esa havo bor deb hisoblagan. ÖzME buni şunday tuşuntiradi: odam ölgandan keyin arteriyalardagi qon venalarga ötib ketadi va arteriyalar böş qoladi. Şu sababli Gippokrat arteriyalar orqali jon oqadi, degan fikrni bildirgan.
Arteriya va arterial qon
13ÖzME'ga köra, tomirning arteriya yoki vena deb atalişi undagi qonning tarkibiga emas, oqim yönalişiga boğliq: yurakdan çiqadigan barça tomirlar arteriya, yurakka keladiganlari esa venadir. Şuning uçun istisno holatlar ham bor. Öpka arteriyasi yurakdan öpkaga kislorodi kam, vena qonini olib boradi. Inglizça Vikipediyaga köra, homilaning kindik arteriyalari ham kislorodsizlangan qonni yöldoşga taşiydi. Arteriyalarda qon bosimi qon aylaniş tizimining boşqa qismlariga nisbatan yuqori böladi.
Tuzilişi
13Arteriya devori uç qavatdan iborat: içki qavat — endoteliy hujayralari, örta qavat — silliq muşak tolalari va elastik töqima, taşqi qavat — biriktiruvçi töqimadan tuzilgan parda. Rusça Vikipediyaga köra, bosimga çidaş uçun arteriya devorlari qalin va elastik böladi. Tuzilişiga qarab arteriyalar uç turga bölinadi: aorta va öpka stvoli kabi yirik tomirlar elastik turga mansub, örta diametrli arteriyalar aralaş tuzilişga ega, mayda arteriyalar va arteriolalar devorida esa muşak elementlari ustun turadi. Muşakli arteriyalar torayib-kengayib, a'zolarga boradigan qon miqdorini boşqarib turadi.
Arteriyalar yurak qisqarişlari ritmida tebranadi; buni teriga yaqin joylaşgan tomirlarda, masalan, bilakdagi bilak arteriyasida puls sifatida seziş mumkin. ÖzME'ga köra, arteriyalar özaro köp marta tutaşib, arterial törlar va anastomozlar hosil qiladi. Biror tomir şikastlanganda yoki berkilib qolganda bu tutaşmalar orqali qon aylanma yöl bilan oqib, a'zoni ta'minlaşda davom etadi.
Yoş bilan özgarişlar
13Rusça Vikipediyaga köra, qariş jarayonida arteriya devorlari asta-sekin qalinlaşadi, tomir diametri esa kattalaşadi. Bunda elastin va kollagen tolalarining özgarişi, kalsiy tuzlarining töplanişi muhim rol öynaydi; natijada tomirlarning elastikligi pasayadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Arteriyalar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2671 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAArteriyalar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2671
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2671
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Артерияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Arteryen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 650–651-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 650–651-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.