Emboliya

Emboliya (yunonça «embole» — tiqin, bostirib kiriş) — qon yoki limfa oqimida normal şaroitda bölmaydigan zarraça — embolning aylanib yurişi va qon tomiriga tiqilib qolişi. Inglizça Vikipediyaga köra, embol tomirni qisman yoki töliq berkitib qöyişi mumkin, bunda zarar kelib çiqqan joydan ança uzoqdagi a'zo ham qon bilan ta'minlanmay qoladi. Embol qon quyqasining (trombning) bölagidan iborat bölsa, holat tromboemboliya deyiladi.12

ÖzME'ga köra, embolning tabiatiga qarab yoğ, havo, gaz, bakterial va boşqa emboliyalar farqlanadi. Rusça Vikipediya quyidagi asosiy turlarni sanaydi:

• tromboemboliya — uzilib ketgan tromb yoki uning bölagi sabab böladigan, amaliyotda eng köp uçraydigan tur;
• yoğ emboliyasi — ÖzME'ga köra, yirik suyaklar singanda yoki suyak iligi yalliğlanganda tomir ozaniga yoğ tomçilari tuşişidan kelib çiqadi;
• havo va gaz emboliyasi — yirik venalar jarohatlanganda, yurakdagi operatsiyalarda yoki dekompressiya kasalligida qonda gaz pufakçalari hosil bölganda yuzaga keladi;
• bakterial emboliya — tomirlar mikroblar yoki zamburuğ töplamlari bilan berkilib qolganda;
• töqima, homila atrofidagi suyuqlik, begona jism yoki dori moddasi bilan boğliq emboliyalar.

ÖzME'ga köra, köpinça boş miya tomirlari tromboemboliyaga uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, eng katta xavf öpka, boş miya va yurak tomirlari emboliyasidan keladi. Periferik venalarda hosil bölgan tromb bölaklari, odatda, öpka arteriyasiga borib tiqiladi — bu öpka arteriyasi tromboemboliyasi deb ataladi. Katta qon aylaniş doirasidagi arteriyalarda esa emboliya köpinça yurakning çap qismidagi klapanlar yoki devorlarda paydo bölgan tromb bölaklari uzilib ketişidan yuzaga keladi. Inglizça Vikipediyaga köra, yurakdan yoki uyqu arteriyasidan kelgan embol boş miyaga tiqilsa, işemik insult rivojlanadi; yurak bölmaçalari fibrillyatsiyasi, yurak klapanlari kasalliklari va boşdan keçirilgan infarkt bunday emboliya xavfini oşiradi.

ÖzME'ga köra, içki a'zolar va qöl-oyoq tomirlari emboliyasida qon aylanişi buzilib, infarkt, gangrena kabi oğir asoratlar paydo böladi. Öpka arteriyasi, boş miya va yurak tomirlarining emboliyasi ölimga olib kelişi mumkin. Inglizça Vikipediyaga köra, arteriya emboliyasi töqimalar nobud böliş (infarkt)ining asosiy sabablaridan biridir.

Emboliya har doim ham kasallik bölavermaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, ba'zan şifokorlar tomirni ataylab berkitadi: qon ketişini töxtatiş yoki ösmaning qon bilan ta'minlanişini uziş uçun qöllanadigan bu davo usuli embolizatsiya deb ataladi.