Istami xoqon
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Istami xoqon, Istemi (? — 576) — Turk xoqonligining ğarbiy qismini boşqargan hukmdor, keyinçalik vujudga kelgan Ğarbiy turk xoqonligining asosçisi. U xoqonlikka asos solgan Bumin xoqonning ukasi bölgan. Uning ismi qöşni xalqlar manbalarida turliça yozilgan: xitoyça Şidianmi, yunon va vizantiya manbalarida Stembis, Dizabul yoki Silzibul, arab mualliflarida Sinjibu. ÖzME uning hukmronlik davrini 553–576-yillar deb körsatadi; inglizça Vikipediyada esa 552–575-yillar keltirilgan.1
Unvoni va mavqei
13Inglizça Vikipediyaga köra, Istami yabğu unvonini olgan, ya'ni xoqonlikning ğarbiy qanotini oliy xoqonga böysungan holda, amalda esa mustaqil boşqargan; turkiy manbalar uni vafotidan keyin xoqon deb atagan. ÖzME'ga köra, Bumin vafotidan söng u jiyani Muğan xoqon nomidan ğarbga qaratilgan yurişlarga boşçilik qilgan va uning 100 ming kişilik qöşini bölgan.
Ğarbga yurişlar
13ÖzME'ga köra, Istami qöşinlari jiddiy qarşilikka uçramay, 555-yilda «Ğarbiy dengiz» — Orol dengizi böylariga yetib borgan; qisqa vaqt içida Markaziy Qozoğiston, Yettisuv va Xorazm böysundirilgan. Orolning şimolida esa xionitlar, varlar va ugor qabilalari qattiq qarşilik körsatgan, ular faqat 558-yilda yengilgan va turkiylar Volga böylariga çiqqan. Turklarga böysunişni istamagan var va xuni qabilalarining bir qismi ğarbga qoçib, keyinçalik avarlar nomi bilan tanilgan. ÖzME Istamining avarlar haqidagi: ular quş emaski osmonga uçib ketsa, baliq emaski dengizga şönğisa, degan mazmundagi sözlarini keltiradi.
Eftaliylar ustidan ğalaba
13Inglizça Vikipediyaga köra, Istami Eftaliylar davlatiga qarşi Sosoniylar şohi Xusrav I Anuşirvon bilan ittifoq tuzgan. ÖzME'ga köra, bu ittifoq ikki sulola örtasidagi nikoh bilan mustahkamlangan. Turk qöşinlari Örta Osiyoga bostirib kirib, Buxoro yaqinidagi sakkiz kunlik jangda eftaliylar podşosi Ğatifar qöşinini tor-mor etgan. ÖzME'ga köra, Örta Osiyoni töliq böysundiriş 571-yilda nihoyasiga yetgan, 567–571-yillarda esa turkiylar Şimoliy Kavkazni egallab, Darbandgaça yetib borgan.
Vizantiya bilan aloqalar
13Eftaliylar yengilgaç, Istami bilan Eron örtasida savdo yöllari uçun raqobat boşlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, suğdlar ipak savdosini Eron orqali olib boriş uçun ruxsat söraganda, Sosoniylar şohi suğd elçilarini zaharlab öldirtgan. Şundan söng suğdiy diplomat Maniax Istamini Konstantinopolga elçi yuboriş ğoyasiga köndirgan. 568-yilda turk elçilari Vizantiya imperatori Yustin II huzuriga ipak sovğalari bilan kelib, Eronga qarşi ittifoq taklif qilgan; imperator rozi bölib, javob elçiligini Zemarx boşçiligida yuborgan. ÖzME'ga köra, 569-yilda Istami Zemarxni qabul qilgan.
Merosi
13ÖzME'ga köra, Istami şarqdagi yerlardan Kavkaz va Qrimgaça çözilgan ulkan hududda ön turkiy qabilani birlaştirgan. Uning vafotidan söng yerlari öğillari örtasida bölingan: inglizça Vikipediyaga köra, uning örnini öğli Tardu egallagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Istami xoqon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2675 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAIstami xoqon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2675
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2675
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Istämien.wikipedia.org
- 2ÖzME, 4-jild, 363–364-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 363–364-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.