Totalitarizm

Totalitarizm (lotinça «totalis» — butun, yaxlit, töliq) — davlat jamiyatning ham ijtimoiy, ham şaxsiy hayotining barça jabhalarini töla (total) nazorat ostiga olişga intiladigan siyosiy rejim. ÖzME bu atamaning ikki ma'nosini ajratadi: birinçisi — davlat boşqaruvining alohida şakli, ya'ni totalitar davlat; ikkinçisi — kuçli davlat hokimiyati va avtoritarizmni oqlaydigan siyosiy qaraşlar yönalişi.12

ÖzME'ga köra, totalitar davlatda konstitutsiyaviy huquq va erkinliklar amalda bekor qilinadi, jamiyat bir şaxs yoki bir guruh — masalan, harbiylar yoki yagona partiya — hokimiyatiga sözsiz böysundiriladi, muxolifat va boşqaça fikrlovçilar ta'qib qilinadi. Rusça Vikipediyaga köra, siyosatşunoslikda eng köp tarqalgan modelni 1956-yilda Karl Fridrix va Zbignev Bjezinskiy «Totalitar diktatura va avtokratiya» kitobida taklif etgan. Ular Stalin davridagi SSSR, natsistlar Germaniyasi va faşistlar Italiyasini taqqoslab, quyidagi asosiy belgilarni ajratgan:

• jamiyatning barça sohalarini qamrab oladigan yagona rasmiy mafkura;
• odatda diktator boşçilik qiladigan, davlat apparati va maxfiy politsiya bilan qörşilib ketgan yagona partiya;
• ommaviy axborot vositalari va ta'lim ustidan qat'iy senzura, kuçli davlat tarğiboti;
• kuç tuzilmalari tomonidan amalga oşiriladigan ommaviy qatağon va terror;
• iqtisodning markazdan rejalaştirilişi va qurolli kuçlar ustidan partiya nazorati. Muallif-tadqiqotçilar bu belgilardan bittasining mavjudligi rejimni totalitar deyiş uçun yetarli emasligini ta'kidlagan.

Rusça Vikipediyaga köra, «totalitarizm» atamasi 1923-yilda italyan siyosatçisi Jovanni Amendola tomonidan Benito Mussolini rejimini tanqid qiliş uçun qöllangan. Keyinçalik uni italyan faşistlarining özi ijobiy ma'noda qabul qilgan: faylasuf Jovanni Jentile 1926-yildan bu atamani işlata boşlagan, Mussolini esa «Hamma narsa davlat içida, heç narsa davlatdan taşqarida, heç narsa davlatga qarşi emas» degan şiorni ilgari surgan. ÖzME'ga köra, 1920-yillardan boşlab totalitarizm Italiya va Germaniyadagi faşistik harakatlarning rasmiy mafkurasiga aylangan.

ÖzME totalitarizmning turli şakllariga misol sifatida faşistlar Italiyasi, natsistlar Germaniyasi, SSSRdagi kommunistik rejim va Ispaniyadagi frankizmni keltiradi. Rusça Vikipediyaga köra, bugungi kunda Gitler, Stalin va Mussolini rejimlari umumiy tarzda totalitar deb tan olinadi, boşqa ayrim rejimlarni bu toifaga kiritiş esa munozaralidir.

Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, nazariya Ikkinçi jahon uruşidan söng, ayniqsa, faylasuf Xanna Arendtning 1951-yilda çiqqan «Totalitarizmning kelib çiqişi» kitobidan keyin keng tarqalgan. Arendt bunday rejimning asosini hayotning barça tomonlarini tuşuntirib beraman deb da'vo qiladigan rasmiy mafkura va ommaviy terrorda körgan. Ayni paytda nazariya tanqidga ham uçragan: ayrim tadqiqotçilar stalinizm va faşizmni bir xil baholaşga, atamaning siyosiy maqsadlarda erkin işlatilişiga qarşi çiqqan. Sovet tarixini örganişda «totalitar maktab» va «revizionist» tarixçilar örtasidagi bahslar ham şu bilan boğliq.

Badiiy adabiyotda totalitar jamiyat obrazini Yevgeniy Zamyatin («Biz»), Oldos Haksli va Jorj Oruell yaratgan.