Masxarabozlik

Masxarabozlik — özbek xalqining an'anaviy teatr san'ati; oğzaki dramaturgiyaga tayangan, kulgi va hajvga asoslangan tomoşa turi. ÖzME'ga köra, 18–20-asrlarda Xorazm va Buxoroda bu teatr masxarabozlik, Farğona vodiysida esa qiziqçilik deb atalgan, aktyorlari ham mos ravişda «masxaraboz» va «qiziq» yoki «qiziqçi» nomini olgan. Rusça Vikipediyaga köra, «masxaraboz» sözi forsça «masxara» (kulgi, hazil) va «boz» (öyin, öynovçi) qismlaridan tuzilgan; bu Örta Osiyodagi maydon komediyaçilari bölib, ularni rus skomoroxlariga qiyoslaş mumkin.1

ÖzME'ga köra, masxarabozlar repertuarining asosini oldindan puxta öylab qöyilgan, ammo ijro paytida badiha bilan boyitiladigan taqlidlar, kulgili hikoyalar, latifalar va tanqidiy komediyalar taşkil etgan. Ularning mavzulari tabiat va jamiyat hayotidan olingan. Ayniqsa «tanqid» deb ataluvçi komediyalar ajralib turgan: ularni uç-tört va undan ortiq masxaraboz maxsus kiyimda, yuzini böyab yoki niqob taqib ijro etgan. Bu asarlarda dramaga xos syujet, tugun, avj va yeçim bölgan; barqaror savol-javoblar takrorlanişi bilan birga har safar yangi kulgili vaziyatlar ham töqilgan.

Masxarabozlar jamiyatdagi illat va kamçiliklarni hajv ostiga olgan. ÖzME bunday satirik obrazlar qatorida sudxör va baxil boy, qozi, doruğa, mirobboşi singari amaldorlar, soxta ulamo, firibgar, folbin, öğri, kasbini bilmaydigan qassob yoki sartaroş, maqtançoq va dangasalarni sanaydi. Rusça Vikipediyaga köra, ularning tomoşalari ijtimoiy keskinligi, sarkazm va groteskka boyligi bilan ajralib turgan.

Masxaraboz tomoşa davomida tomoşabinlarning kayfiyatiga qarab asar mazmunini özgartirişi, yangi söz va tafsilotlar qöşişi yoki qisqartirişi mumkin bölgan. ÖzME'ga köra, obraz yaratişda söz, musiqa, aşula va pantomima bir-biriga uyğun qöşilib ketgan. Aktyorlar ba'zan heç bir söz aytmay, imo-işora va tana harakatlari bilan qahramonning qiyofasi va keçinmalarini körsata olgan. Harakat, mimika, kiyim va grimning atayin börttirilişi tomoşani şartli, mubolağali va hajviy qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, kostyum va bezaklar şartli bölsa-da, ijro jonli va hayotiy bölgan.

ÖzME'ga köra, Buxoro va Xorazm masxarabozligi umumiy jihatlari bilan birga farqlarga ham ega. Buxoroda şahar va qişloq masxarabozligi ajralib turgan: qişloqda kiçik maişiy tomoşalar, şaharda esa katta komediyalar körsatilgan; Buxoro masxarabozlari özbek va tojik tillarida çiqiş qilgan. Buxoroda tomoşa odatda salbiy qahramonning kaltaklanişi bilan tugasa, Xorazmda u raqs bilan yakunlangan. Xorazm masxarabozlari tomoşasida kuy, qöşiq, raqs va pantomima katta örin tutgan, eçki yoki qöy terisidan yasalgan niqoblar keng işlatilgan; ayrim ustalar qozoq, qoraqalpoq, turkman tillarida ham çiqiş qilgan. ÖzME Xorazmdan Otaş va Novzalim bobo, Buxorodan Zarif miskar va Töla masxara kabi maşhur masxarabozlarning nomlarini keltiradi.

Rusça Vikipediyaga köra, 20-asrda masxarabozlar soni keskin kamaygan, ularning örnini kasbiy aktyorlar egallagan. Biroq masxarabozlik an'analari yangi özbek teatriga singib ketgan. ÖzME'ga köra, 1980–1990-yillarda bu ruhda sahnalaştirilgan spektakllar teatrning alohida yönalişini taşkil etgan; ular orasida Hamza Hakimzoda Niyoziy asari asosidagi «Maysaraning işi», «Kelinlar qözğoloni» va «Çimildiq» kabi tomoşalar bor.