Yer osti suvlari

Yer osti suvlari — Yer pöstining yuqori qismidagi toğ jinslari qatlamlarida, ularning ğovak, yoriq va böşliqlarida saqlanadigan suvlar. Ular suyuq holatda, muz şaklida yoki buğ holida uçraşi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, sayyoradagi yer osti suvlarining umumiy zaxirasi 60 million km³ dan oşadi va ular foydali qazilma sifatida ham qaraladi. Bu suvlarni gidrogeologiya fani örganadi.1

ÖzME'ga köra, yer osti suvlari umumiy suv resurslarining muhim qismi bölib, içimlik suvi ta'minoti va ekin suğoriş manbai sifatida xöjalikda katta örin tutadi. Suğoriladigan yerlarning meliorativ holati ham köp jihatdan grunt suvlari sathi va sifatiga boğliq.

Toğ jinsidagi suv ikki xil böladi. Bir qismi zarraçalarga molekulyar kuçlar bilan mahkam boğlanib qoladi, boşqa qismi esa oğirlik kuçi yoki bosim farqi ta'sirida erkin harakatlanadi (gravitatsion suv). Erkin suv bilan töyingan qatlam suvli gorizont deb ataladi; bir neça gorizont birgalikda suvli kompleksni hosil qiladi.

ÖzME va Rusça Vikipediyada yer osti suvlari bir neça belgiga köra tasniflanadi.

• Jinsdagi böşliq turiga köra: ğovak suvlar (qum, şağal kabi yumşoq jinslarda), yoriq yoki tomir suvlari (granit, qumtoş kabi qattiq jinslarda) va karst suvlari (ohaktoş, dolomit, gips kabi oson eriydigan jinslarda).
• Joylaşişiga köra: tuproq suvlari; aeratsiya zonasida yoğin yoki suğoriş suvi şimilişidan vaqtinça paydo böladigan mavsumiy suvlar; yuzadan birinçi suv ötkazmaydigan qatlam ustida töplanadigan grunt suvlari; ikki suv ötkazmas qatlam orasida joylaşgan qatlamlararo suvlar. Qatlamlararo suvlar bosimli yoki bosimsiz bölib, bosimlilari artezian suvlari deyiladi. Rusça Vikipediyaga köra, grunt suvlarining sathi fasllarga qarab sezilarli özgaradi va ular ifloslanişga köproq moyil, qatlamlararo suvlar esa barqarorroq va tozaroq böladi.
• Kelib çiqişiga köra: yoğin, daryo va suğoriş suvlari şimilişidan hosil böladigan infiltratsion suvlar; jinslar içida suv buği quyuqlaşişidan paydo böladigan kondensatsion suvlar; çökindi jinslar hosil bölayotganda kömilib qolgan dengiz suvlari — sedimentatsion suvlar; magma sovişi yoki mantiyadan ajralib çiqadigan yuvenil suvlar. ÖzME'ga köra, tabiatda eng köp infiltratsion suvlar tarqalgan.

Yer osti suvining yer yuzasiga özi oqib çiqadigan joyi buloq yoki çaşma deyiladi.

Yer osti suvlari tabiiy eritma bölib, ularda deyarli barça kimyoviy elementlar uçraydi. ÖzME'ga köra, bir litrdagi erigan moddalar miqdoriga qarab ular çuçuk (1 g gaça), şörtang (1–10 g), şör (10–50 g) va namakob (50 g dan ortiq) turlarga bölinadi. Harorat böyiça esa juda sovuqdan (4°C gaça) tortib 100°C dan issiq suvlargaça ajratiladi.

Yer osti suvlari aholi va sanoatni suv bilan ta'minlaşda, yaylovlarni suğorişda, ekin maydonlarida, tibbiyotda (mineral suvlar), issiqlik manbai sifatida, şuningdek yod, brom, bor kabi moddalarni olişda işlatiladi. Ayni paytda sathi yuqori kötarilgan grunt suvlari yerlarning botqoqlanişi va şörlanişiga olib keladi; bunga qarşi yopiq va oçiq drenajlar hamda vertikal quduqlar quriladi.

ÖzME'ga köra, Qoraqum, Qizilqum va Ustyurt yaylovlari asosan yer osti suvlari hisobiga suv bilan ta'minlanadi. Örta Osiyoda 150 dan ortiq yirik yer osti suv koni aniqlangan; ularning har yili tiklanib turadigan foydalaniş zaxirasi sekundiga 1500 m³ dan ortiq, şundan qariyb 1000 m³ i çuçuk suv. Mintaqada 40 mingdan ziyod burğu quduği mavjud bölib, ularning 5 mingga yaqini özi otilib çiqadigan artezian quduğidir.