Mamluklar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Mamluklar (mamelyuklar) — örta asrlarda islom mamlakatlarida, ayniqsa Misr va Suriyada, yoşligida qul sifatida sotib olinib, maxsus harbiy tarbiya körgan jangçilar tabaqasi. Ular dastlab hukmdorlarning xos qöşinini taşkil etgan, keyinçalik esa özlari hokimiyatni qölga olib, 1250–1517-yillarda Misr va Suriyani boşqargan Mamluklar sultonligiga asos solgan.1
Nomi va kelib çiqişi
13ÖzME «mamluk» sözini arabça «qul», xususan «oq qul» deb izohlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, söz «egalik qilinadigan, tobe» ma'nosini anglatadi va «malik» — «ega» ildiziga borib taqaladi.
Rusça Vikipediyaga köra, mamluklar dastlab Yevroosiyo dalalaridan keltirilgan turkiy yigitlar (asosan qipçoqlar) orasidan yollangan; keyinroq ularning safiga Kavkaz xalqlari — çerkaslar, abxazlar, gruzinlar, şuningdek Bolqon xalqlari vakillari ham qöşilgan. ÖzME ham ularning nasl-nasabini turkiy va Kavkaz (gruzin, çerkas) xalqlariga boğlaydi. Bolalarni yoşligidan oilasidan ajratib, harbiy ilmga örgatişgan.
Harbiy qullik an'anasi
13Rusça Vikipediyaga köra, qul-jangçilardan iborat imtiyozli harbiy tabaqa IX asrda Abbosiylar xalifaligida şakllangan; xalifa al-Mu'tasim davrida bunday turkiy ğulomlar qöşinning tayançiga aylangan. Keyinroq bu tizim butun islom olamiga tarqalgan: Fotimiylar, Buvayhiylar va saljuqiylar ham qul-jangçilardan keng foydalangan. Tadqiqotçilar bu hodisani deyarli ming yil — IX asrdan XIX asrgaça davom etgan deb hisoblaydi.
Mamluklar «furusiya» deb ataladigan harbiy mahorat majmuini egallagan: kamondan öq otiş, nayza va qiliç işlatiş, kuraş, otliq jang. Asosiy quroli kamon bölgan, XIV asr oxiridan esa ular töpdan ham foydalana boşlagan.
Mamluklar sultonligi
13ÖzME'ga köra, mamluklar Misrdagi ayyubiylar sulolasining (1171–1250) sönggi hukmdorlari qöşinining asosini taşkil etgan; ularning eng jasurlari oddiy jangçidan sarkarda va hatto sulton darajasigaça kötarilgan. 1250-yilda mamluk amirlari ayyubiylarni hokimiyatdan çetlaştirib, öz sultonligini e'lon qilgan.
Rusça Vikipediyaga köra, 1260-yilda Qutuz va Baybars boşçiligidagi mamluklar Ayn Jalut jangida möğul qöşinini yengib, Suriyani, jumladan Damaşqni egallagan. 1261-yilda ular Abbosiylar avlodidan birini Qohirada nomiga xalifa qilib qöygan, real hokimiyat esa sultonlar qölida qolgan. Makka va Madina ham mamluklar himoyasiga ötgan. 1302-yilga kelib salibçilar davlatlari batamom tugatilgan. Sultonlikni ikki sulola — asosan turkiy bahriylar va çerkas kelib çiqişli burjiylar boşqargan.
Usmonlilar davri va tugatilişi
131516-yilda Usmonli sultoni Salim I Halab yaqinidagi Marj Dobiq jangida mamluklarni tor-mor qilgan, 1517-yilda Misr ham Usmonli imperiyasi tarkibiga kiritilgan. Rusça Vikipediyaga köra, şundan keyin ham mamluklar Misrda nufuzli tabaqa sifatida saqlanib qolgan. 1798-yilda Napoleon Bonapart qöşini Piramidalar jangida ularning otliqlarini yengan. 1811-yil 1-martda Misr hokimi Muhammad Ali poşo mamluk beklarini ziyofatga çaqirib, qirib taşlaşni buyurgan; şu bilan bu tabaqaning siyosiy hayoti nihoyasiga yetgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Mamluklar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2693 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMamluklar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2693
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2693
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Мамлюкиru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 5-jild, 157-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 157-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.