Arman tili

Arman tili (endonimi: հայերեն, hayeren) — hind-yevropa tillar oilasida alohida tarmoqni taşkil etuvçi til. U arman xalqining ona tili va Armanistonning rasmiy tilidir.

Arman tili hind-yevropa tillarining mustaqil tarmoği hisoblanadi va bu tarmoqdagi yagona a'zodir. Tilşunoslar uçun u oila içidagi öziga xos fonologik özgarişlari bilan qiziq. Arman tilida satemlaşiş sentumlaşişga qaraganda köproq namoyon böladi, biroq u bu ikki guruhdan heç biriga kiritilmaydi.

Ba'zi tilşunoslar arman, yunon (va frigiya), alban hamda hind-eron tillari bir-biriga dialekt jihatidan yaqin bölgan, deb hisoblaydi. Bu taxminiy guruhda proto-arman tili proto-yunon va proto-hind-eron tillari örtasida joylaşgan. Yunon tili bilan yaqinlik gipotezasi Holger Pedersen (1924) bilan boğlanadi. Ronald I. Kim arman tilini boltiq-slavyan tillari bilan boğlovçi öziga xos morfologik rivojlanişlarni qayd etgan.

Arman tili tarixan Arman toğligida gaplaşilgan, bugungi kunda arman diasporasida ham keng qöllanadi. Sözlaşuvçilarning taxminiy soni 5–7 million, rus tilidagi manbada esa 5,9–6,7 million deb körsatilgan.

Tilning ikki standart zamonaviy adabiy şakli bor. Şarqiy arman tili asosan Armanistonda sözlaşiladi. Ğarbiy arman tili dastlab hozirgi Turkiya hududida gaplaşilgan, arman genotsididan keyin esa asosan diasporada işlatiladi. Ular örtasidagi farqlar sezilarli, lekin yetarli muloqotdan söng özaro tuşunarli böladi. Homşetsi kabi ba'zi şevalar boşqa turlar bilan özaro tuşunarli emas.

Arman tili öz yozuv tizimi — arman alifbosida yoziladi. Alifboni 405-yilda Mesrop Maştots yaratgan, u dastlab 36 harfdan iborat bölgan: 7 tasi unli, 29 tasi undoş tovuşlarni bildirgan. 11-asrda yana ikki harf — Օ va Ֆ qöşilgan. Ba'zi manbalarda Maştots gruzin va Kavkaz alban alifbolarini ham yaratgan, deyiladi.

Harflarning şakli tarixan özgargan. Eng qadimgi şakl — yumaloq erkatagir, uning yana bir turi töğri çiziqli erkatagir. U 13-asr oxirigaça ustun bölgan, keyin tezyozarroq bolorgir tarqalgan. Örta asrlarda şxagir va notrgir kalligrafik şakllari ham işlatilgan.

Arman tilining uzoq adabiy tarixi bor. Eng qadimgi saqlangan matni — 5-asrga oid Injil tarjimasi. Armança dastlabki tarjimalardan yana biri ham 5-asrga oid Arman Aleksandr romanidir. Armanlar miloddan avvalgi 6-asrga oid Behistun yozuvida va Ksenofontning “Anabasis” asarida tilga olingan, ammo tildagi eng qadimgi yozuvlar toşga öyilgan bölib, mehenagir deb ataladi.

Til luğati tarixan ğarbiy örta eron tillaridan, ayniqsa parfiya tilidan ta'sirlangan; söz yasalişi va sintaksisiga ham parfiya ta'siri bölgan, biroq kamroq. Yunon, fors va suriya tillaridan ham köplab sözlar kirgan. Rus tilidagi manbada arman tili xet, urartu, akkad, arami, arab, gruzin va lotin tillari bilan ham aloqada bölgani aytiladi.

Igor Dyakonov armançada xurrit-urartu substratini körgan. Hraç Martirosyan kabi zamonaviy tilşunoslar bunday kelib çiqişlarning köpini rad etadi, işonçli xurrit-urartu kelib çiqişli arman sözlari 10 tadan kam deydi.

Arman tilida 6 unli va 30 undoş fonema ajratiladi. Morfologiyasi asosan agglyutinativ bölib, tahlil elementlari ham bor. Aniqlik artikli söz oxiriga qöşiladi, gapda söz tartibi asosan ega–töldiruvçi–kesim (SOV). Aniqlovçi aniqlanmişdan oldin keladi, kömakçilar esa kelişik qöşimçalari örnida işlatiladigan sözdan keyin keladi. Fe'lda uç nisbat, uç şaxs, beş mayl va uç zamon farqlanadi. Şarqiy variantda grammatik jins yöqolgan.

Luğatida eron tillaridan olingan sözlar boşqa qarzlardan köp. Til purizmi tufayli arab, fors va turk tillaridan olingan sözlar köp hollarda grabar sözlari bilan almaştirilgan.