Allotropiya

Allotropiya (yunonça «allos» — boşqa va «tropos» — buriliş, yönaliş) — bitta kimyoviy elementning tuzilişi va xossalari bilan bir-biridan farq qiluvçi ikki yoki undan ortiq oddiy modda holida uçraşi. Bunday şakllarning har biri allotropik modifikatsiya yoki allotrop deyiladi. Eng maşhur misol — uglerod: ÖzME'ga köra, u tabiatda olmos, grafit va kömir körinişida mavjud. Allotropiya Kimyoda muhim tuşunçalardan biri sanaladi.12

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, atamani şved kimyogari Yöns Yakob Berselius 1840-yillar boşida fanga kiritgan. 1860-yilda Avogadro gipotezasi tan olingaç, elementlar köp atomli molekulalar şaklida ham bölişi mumkinligi ma'lum bölgan va kislorodning ikki allotropi — O2 va O3 (ozon) ajratilgan. 20-asr boşida esa uglerod va fosfor kabi elementlarda allotropiyaga kristall tuzilişdagi farqlar sabab bölişi aniqlangan. 1912-yilda Vilgelm Ostvald bu hodisani kristallar polimorfizmining xususiy holi deb hisoblab, atamadan voz keçişni taklif qilgan, biroq kimyoda ikkala tuşunça hozirgaça yonma-yon işlatiladi.

ÖzME allotropiyaning ikki asosiy sababini körsatadi. Birinçisi — molekuladagi atomlar sonining turliça bölişi: masalan, oddiy kislorod molekulasi ikki, ozon esa uç atomdan iborat. Ikkinçisi — kristall panjaraning turli tuzilişi: oq va kulrang qalay yoki olmos va grafit şu yöl bilan farqlanadi. Rusça Vikipediya bu ikki holatni «tarkib allotropiyasi» va «şakl allotropiyasi» deb ataydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, «allotropiya» atamasi faqat elementlarga nisbatan qöllanadi; birikmalardagi şunga öxşaş hodisa polimorfizm deyiladi. Koordinatsion soni yoki oksidlaniş darajasi özgaruvçan elementlar köproq allotrop hosil qiladi. Bu xususiyat ayniqsa nometallarda — uglerod, fosfor, oltingugurt, kislorodda — yaqqol namoyon böladi. Metallarning ham köpçiligi allotropik şakllarga ega: temir, titan, qalay, uran va boşqalar ma'lum haroratda bir kristall tuzilişdan boşqasiga ötadi.

Bir modifikatsiyaning boşqasiga aylanişi harorat yoki bosim özgarganda sodir böladi. Rusça Vikipediyaga köra, ayrim ötişlar qaytar böladi: rombik oltingugurt 95,6 °C da monoklin şaklga ötadi, sovitilganda esa yana rombik holga qaytadi. Boşqalari qaytmas: oq fosfor yuqori bosim va haroratda qora fosforga aylanadi, odatiy şaroitda esa avvalgi holiga qaytmaydi. Grafit katalizator iştirokida taxminan 6 gigapaskal bosim va 1500 °C da olmosga aylanadi. Qalayning oq şakli 13 °C dan past haroratda asta-sekin kulrang kukunga aylanadi; bu hodisa «qalay vabosi» nomi bilan ma'lum.

ÖzME'ga köra, yuzdan ortiq ma'lum kimyoviy element hosil qiladigan oddiy moddalar soni 400 ga yaqin; rusça Vikipediya ham 400 dan ortiq oddiy modda borligini qayd etadi.