Parallaks

Parallaks (yunonça «parallaxis» — oğiş, almaşiş) — kuzatuvçi joyi özgarganda jismning uzoqdagi fonga nisbatan körinma holatining siljişi, şuningdek bu siljişni ifodalovçi burçak. Astronomiyada parallaks deganda yoritqiçdan qaralganda ma'lum bir kesma — Yer radiusi yoki Yer orbitasining yarim katta öqi — körinadigan burçak tuşuniladi. ÖzME'ga köra, parallaks ma'lum bölsa, trigonometrik formulalar yordamida yoritqiçgaça bölgan masofani hisoblab topiş mumkin.123

Hodisani oddiy tajribada köriş mumkin: barmoqni köz oldida tutib, goh bir közni, goh ikkinçisini yumsak, barmoq uzoqdagi narsalarga nisbatan siljigandek böladi. Rusça Vikipediyaga köra, ikki kuzatiş nuqtasi orasidagi masofa (bazis) va siljiş burçagi ma'lum bölsa, jismgaça masofa oson aniqlanadi; burçak qançalik kiçik bölsa, jism şunçalik uzoqda böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, parallaks usuli astronomiyadagi «kosmik masofalar narvoni»ning eng quyi poğonasi hisoblanadi — boşqa usullar unga tayanib aniqlanadi. Odamning ikki köz bilan körişi, ya'ni masofani sezişi ham parallaks hodisasiga asoslangan.

Sutkalik (geotsentrik) parallaks — yoritqiçga Yer markazidan va Yer sirtidagi biror nuqtadan qaralgandagi yönalişlar orasidagi farq. Bunda bazis Yer radiusiga teng. Yoritqiç ufqda turganda bu burçak eng katta qiymatga yetadi va gorizontal parallaks deyiladi. ÖzME'ga köra, Oyning sutkalik parallaksi 57 yoy daqiqasidan sal ortiq, Quyoşniki esa atigi 8,8 yoy soniyasi atrofida. Rusça Vikipediyaga köra, Oy parallaksi katta bölgani uçun uni qadimgi yunon astronomlari ham payqagan va Oygaça masofani ança aniq hisoblagan. Radiolokatsiya paydo bölgunga qadar sayyoralar parallaksi Quyoş tizimidagi masofalarni ölçaşning yagona yöli bölgan.

Yillik parallaks — Yerning Quyoş atrofida aylanişi tufayli yulduzning osmondagi körinma holatining özgarişi. Uning qiymati yulduzdan qaralganda Yer orbitasining yarim katta öqi körinadigan burçakka teng. Yulduzlar juda uzoq bölgani uçun bu burçaklar yoy soniyasining ulişlari bilan ölçanadi. Yillik parallaksi bir yoy soniyasiga teng bölgan masofa parsek deb ataladi; u taxminan 3,26 yoruğlik yiliga teng.

Inglizça Vikipediyaga köra, yulduz parallaksini ilk bor 1830-yillarda uç astronom deyarli bir vaqtda ölçagan: Fridrix Bessel 61 Oqqus yulduzi uçun natijasini 1838-yilda e'lon qilgan, Vasiliy Struve Vegani, Tomas Xenderson esa Alfa Sentavrni tekşirgan. Bu kaşfiyot Yerning Quyoş atrofida aylanişining bevosita isboti bölgan. Bizga eng yaqin yulduz — Proksima Sentavrning parallaksi taxminan 0,77 yoy soniyasi, ya'ni masofasi 1,3 parsekka yaqin.

20-asr oxiri va 21-asrda parallaksni ölçaş kosmik teleskoplar yordamida keskin aniqlaşgan. 1989-yilda uçirilgan «Hipparcos» sun'iy yöldoşi minglab yulduzlar parallaksini yoy soniyasining mingdan bir ulişigaça aniqlikda ölçagan, 2013-yilda uçirilgan «Gaia» esa bu aniqlikni yana ön barobarlab oşirgan.

Parallaks geodeziyada ham, fotografiyada ham uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, kamera obyektivi va alohida köriş tuynugi (vizir) orasidagi masofa tufayli yaqin narsalarni suratga olişda kadr çegaralari mos tuşmay qoladi — buni vizir parallaksi deyiladi. Nişon olişda ham qurol stvoli va nişon moslamasi öqlari orasidagi burçak hisobga olinadi.