Agronomiya

Agronomiya (yunonça «agros» — dala va «nomos» — qonun) — ekinlarni yetiştiriş, tuproq unumdorligini oşiriş va mö'l hosil oliş qonuniyatlarini örganadigan fanlar majmui, dehqonçilikning ilmiy asosi. Bu sohadagi mutaxassis agronom deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, agronomiya biologiya, kimyo, ekologiya, genetika, iqtisodiyot va yer haqidagi fanlar yutuqlariga tayanadi.12

ÖzME'ga köra, agronomiyaning asosiy tarmoqlari qatoriga umumiy dehqonçilik, ösimlikşunoslik, seleksiya, uruğçilik va uruğşunoslik, agrokimyo, tuproqşunoslik, agrofizika, qişloq xöjaligi mikrobiologiyasi, fitopatologiya (ösimlik kasalliklari haqidagi fan), qişloq xöjaligi entomologiyasi va melioratsiya kiradi. U ösimliklar fiziologiyasi va biokimyosi, agrometeorologiya, genetika, mikrobiologiya, fizika va matematika kabi fanlarga asoslanadi. Rusça Vikipediyaga köra, 19-asr Rossiyasida bu atama ekin ekiş bilan birga çorvaçilik, xöjalik iqtisodiyoti va mahsulotni qayta işlaşni ham qamrab olgan.

Inglizça Vikipediya zamonaviy agronomiyaning muhim yönalişlari sifatida ösimlik seleksiyasi, biotexnologiya, tuproqşunoslik va tuproqni muhofaza qiliş, agroekologiyani sanaydi. Agronomlar tuproqdagi azot, fosfor, kaliy va boşqa ozuqa elementlari, organik modda miqdori va muhit kislotaliligini tahlil qilib, öğitlaş böyiça tavsiyalar beradi. Tuproqni eroziyadan saqlaş uçun yer qiyalik böylab haydaladi, şudgorlamasdan ekiş va qiyaliklarga ötlar ekiş kabi usullar qöllanadi. Tadqiqotlar laboratoriya, vegetatsion idiş, lizimetr va dala tajribalari yordamida olib boriladi.

Agronomiya insonning ming yillik amaliy tajribasidan ösib çiqqan. Avval odamlar yovvoyi ösimliklarni madaniylaştirib, ularni parvariş qilişni örgangan, keyin yerni haydaş, suğoriş va ekinlarni joy şaroitiga moslab yetiştiriş usullarini işlab çiqqan. ÖzME'ga köra, Şarqda bu bilimlar «ziroatnoma» ilmi deb atalgan.

Ilmiy agronomiyaning şakllanişi 19-asrga töğri keladi. ÖzME'ga köra, nemis kimyogari Yustus Libix ösimliklarning mineral oziqlaniş nazariyasini yaratib, agrokimyoga asos solgan, fransuz olimi Jan Bussengo esa ösimliklar azotni tuproqdan olişini körsatgan. Toza şudgor tizimi örnini ekinlarni almaşlab ekiş egallagan, öğitlar va ösimliklarni himoya qiliş vositalari keng qöllana boşlagan. Rus olimlaridan D. N. Pryanişnikov ösimlik, tuproq va öğit örtasidagi özaro ta'sirni, K. A. Timiryazev ösimliklarning oziqlanişini, S. N. Vinogradskiy azot özlaştiruvçi mikroorganizmlarni örgangan, N. I. Vavilov madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari haqidagi ta'limotni yaratgan.

20-asrning ikkinçi yarmida yuqori hosilli navlar, mineral öğitlar va suğoriş tizimlarini birgalikda joriy etiş «yaşil inqilob» deb nom olgan va köp mamlakatlarda don hosilini keskin oşirgan. Hozirgi agronomiyada barqaror dehqonçilik, ya'ni tuproq va atrof-muhitni asragan holda yuqori hosil oliş muhim örin tutadi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda agronomiya fani 1920–1930-yillarda taşkil etilgan tajriba stansiyalari va ilmiy-tadqiqot institutlari faoliyati bilan rivojlangan. Mahalliy olimlar ğözaning 130 dan ortiq, şolining 20 dan ortiq, sabzavot va poliz ekinlarining 50 dan ortiq, meva va tokning 60 dan ortiq navini yaratgan. Suğorma dehqonçilikka moslaşgan tizim işlab çiqilgan, tuproq şörlanişiga qarşi çoralar hamda yomğirlatib va tomçilatib suğoriş usullari joriy qilinmoqda.