Gelmintozlar

Gelmintozlar (yunonça helmins, helminthos — «gijja», «qurt») — odam, hayvon va ösimliklarda parazit çuvalçanglar, ya'ni gelmintlar (gijjalar) qözğatadigan kasalliklar. Inglizça Vikipediyaga köra, gijjalar odatda xöjayinning oşqozon-içak yölida yaşaydi, lekin boşqa a'zolarga ham kirib, ularga zarar yetkaziş mumkin.1

ÖzME'ga köra, odamda gijjalarning 150 dan ortiq turi uçraydi. Ular asosan törtta sinfga mansub: nematodalar (yumaloq çuvalçanglar), sestodalar (tasmasimon çuvalçanglar), trematodalar (sörğiçlilar) va akantotsefallar. Şunga mos ravişda nematodozlar, sestodozlar, trematodozlar va akantotsefalezlar ajratiladi; masalan, enterobioz va askaridoz birinçi guruhga, qoramol va çöçqa solityorlari hamda keng tasmasimon gijja qözğatadigan kasalliklar ikkinçi guruhga kiradi. Qaysi gijja keng tarqalgani iqlim, tuproq, dehqonçilik usullari va aholining gigiyena odatlariga boğliq. ÖzME'ga köra, Özbekistonda enterobioz, gimenolepidoz va askaridoz köproq uçraydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti 2014—2015-yillarda tuproq orqali yuqadigan gelmintozlar bilan 2 milliardga yaqin kişi, şistosomoz bilan 249 million kişi zararlangan deb hisoblagan. Bu kasalliklar «e'tibordan çetda qolgan tropik kasalliklar» qatoriga kiritilgan; eng keng tarqalgan qözğatuvçi — odam askaridasi.

ÖzME'ga köra, kasallik ötkir va surunkali davrlardan iborat. Belgilar gijjaning turi, soni va qaysi a'zoda joylaşganiga boğliq: bemor ozib ketadi, holsizlanadi, injiq bölib qoladi, boşi aylanadi. Gijja içakda bölsa iç qotişi yoki iç ketişi, köngil aynişi, jigarda bölsa sarğayiş, öpkada bölsa yötal kuzatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, gelmintozlar kamqonlik, ozuqa yetişmovçiligi, bolalarning aqliy va jismoniy rivojlanişida orqada qolişiga, natijada öqiş va mehnat samaradorligining pasayişiga olib keladi.

ÖzME'ga köra, taşhis gijja tuxumlari yoki liçinkalarini topiş orqali qöyiladi; immunoflüoressensiya, gemagglyutinatsiya kabi serologik reaksiyalar kasallikni erta aniqlaşga yordam beradi. Davolaş gijja turiga qarab tanlanadi va faqat şifokor ruxsati bilan ötkaziladi.

ÖzME tozalikka rioya qiliş, qöllarni muntazam sovunlab yuviş, toza içimlik suvidan foydalaniş, göştni yaxşi pişirib iste'mol qiliş, kökat va mevalarni obdon yuviş, xom va pişgan mahsulot uçun alohida taxtakaç işlatişni muhim çora sifatida körsatadi. Bolalar muassasalarida har bir bolaning şaxsiy buyumlari alohida bölişiga e'tibor beriladi.

Hayvonlar gijja tuxumi yoki liçinkasi bölgan yem-xaşak va suv orqali, ba'zan teri orqali yoki ona qornida zararlanadi. ÖzME'ga köra, Özbekistonda qişloq xöjaligi hayvonlarida fassiolyoz, dikrotselioz, moniyezioz, exinokokkoz, senuroz, askaridoz, gemonxoz, diktiokaulez va boşqa gelmintozlar köp uçraydi. Nematoda liçinkalari ösimlik poyasi va ildiziga kirib oladi. Gelmintozlar hayvonlar mahsuldorligi va ösimliklar hosilini kamaytirib, katta iqtisodiy zarar yetkazadi; ularga qarşi göşt mahsulotlarini veterinariya-sanitariya nazoratidan ötkaziş, göngdan öğit sifatida foydalanişni nazorat qiliş kabi çoralar köriladi.