Skiflar madaniyati

Skiflar madaniyati — Qora dengizning şimoli-ğarbiy sohillaridan Xitoyning şimoli-şarqigaça çözilgan Yevrosiyo daştlarida köçmançi çorvaçilik bilan şuğullangan qabilalarning xöjalik, turmuş tarzi, e'tiqod va urf-odatlari, san'ati majmui. ÖzME'ga köra, u miloddan avvalgi VII asrdan milodning dastlabki asrlarigaça mavjud bölgan va Dunay, Don, Dnepr va Dnestr havzalari, Azov va Qrim daştlari, Quyi Volga, Qozoğiston, Janubiy Ural, Toğli Oltoy hamda Janubiy Sibir hududlarini qamragan.123

Rusça Vikipediyaga köra, skiflar — miloddan avvalgi VIII asrdan milodiy IV asrgaça yaşagan, eroniy tilda sözlaşgan köçmançi xalq; ularning yozuvi bölmagan. Keng ma'noda esa «skiflar» deganda Qora dengiz böyidan Şinjongaça tarqalgan, umumiy belgilarga ega köçmançi xalqlar tuşuniladi. Inglizça Vikipediyaga köra, şu sababli olimlar «skif-sibir dunyosi» atamasini qöllaydi; bu doiraga yunon tarixçisi Gerodot tilga olgan massagetlar, sarmatlar va saklar, arxeologiyada esa Poziriq, Tagar kabi madaniyatlar kiritiladi.

Skiflar madaniyati haqidagi asosiy ma'lumotlar podşo va qabila boşliqlarining mozor-qörğonlarini qaziş natijasida olingan. ÖzME'ga köra, sardor vafot etganda uni jangovar kiyim va qurol-aslahasi bilan birga yoğoç tobutga qöyib, qabr içidagi yoğoç xonaga joylaştirgan. Atrofiga sopol, jez, oltin va kumuş idişlarda ovqat va içimlik, kundalik buyumlar qöyilgan, çunki marhum u dunyoda ham yaşaşda davom etadi deb işonilgan. Ba'zan uning xotinlaridan biri va xizmatkorlari, şuningdek, mavqeiga qarab uçtadan ön beştagaça ot ham birga kömilgan. Qabr ustiga toş va tuproq uyilib, baland qörğon hosil qilingan.

Bu qörğonlarning köpçiligi qadimdayoq talangan. Lekin qişda öğirlangan ayrim qabrlarga suv kirib muzlagan va içidagi buyumlar ming yillar davomida saqlanib qolgan. ÖzME'ga köra, Oltoydagi miloddan avvalgi V—IV asrlarga oid Poziriq qörğonlari bunga yorqin misoldir.

Skif san'atining eng maşhur körinişi «hayvon uslubi» deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, skif-sibir hayvon uslubi miloddan avvalgi VII—IV asrlarda şakllangan va hayvonlarni öziga xos tarzda tasvirlaş bilan ajralib turadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ilk davrda bu san'at yakka yoki özaro olişayotgan hayvonlarning şartli, ammo jonli şakllarini yaratgan; uning ta'siri Xitoydan kelt xalqlarigaça yetib borgan. Skiflar oltin, kumuş, bronza, temir, yoğoç, teri va suyakdan buyumlar yasagan; kiyim va ot anjomlariga mayda metall plastinkalar tikilgan.

Ğarbda skiflar yunonlar bilan yaqin aloqada bölgan: ularning san'ati yunon san'atiga ta'sir qilgan va undan ta'sirlangan, ayrim buyumlarni yunon zargarlari skif buyurtmaçilari uçun yasagan. Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi yunon zargarlik san'atining saqlanib qolgan eng yirik qismi aynan skif qörğonlaridan topilgan.

ÖzME'ga köra, «hayvon uslubi»dagi noyob buyumlar Kul-Oba, Çertomlik, Soloxa, Poziriq, Başadar, Arjan kabi qörğonlardan topilgan. Ularning köpi Sankt-Peterburgdagi Ermitajda va Kiyev muzeylarida saqlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, skif oltin buyumlari jahon muzeylarida eng qadrli kolleksiyalar qatoriga kiradi.