Suv oliş inşootlari
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Suv oliş inşootlari (suv olgiçlar) — tabiiy yoki sun'iy suv manbaidan (daryo, köl, suv ombori, yer osti suvlari) suvni kanal yoki quvurga yönaltirib beradigan gidrotexnika inşootlari. Ular ekin maydonlarini suğoriş, yaylovlarni suv bilan ta'minlaş, gidroelektr stansiyalarini işlatiş, aholi punktlari va sanoat korxonalarini suv bilan ta'minlaş maqsadida quriladi. ÖzME'ga köra, bunday inşoot kerakli hajmdagi, sifati buzilmagan suvni iste'mol grafigiga mos ravişda yetkazib berişi lozim.1
Töğonsiz suv olgiçlar
1,3ÖzME suv olgiçlarni töğonsiz, tösiqli va töğonli turlarga ajratadi. Töğonsiz turi daryo suvi kanalga öz oqimi bilan ötadigan joylarda qöllanadi. Bunda kanalga loyqa yotib qolmasligi uçun maxsus tindirgiçlar quriladi yoki çökindilar zemsnaryadlar yordamida tozalanadi.
Töğonsiz suv olgiç bir yoki bir neça boş qismli (quloqli) böladi. Bir quloqli inşoot bevosita daryo qirğoğidan yoki özan içidan boşlanadi; ensiklopediya bunga Norin daryosidagi Şimoliy Farğona kanali va Vaxş daryosidagi Vaxş kanalining boş qismlarini misol qiladi. Köp quloqli turida bitta kanalga daryo böyidagi bir neça nuqtadan yölaklar qazib suv beriladi. Amu-Buxoro maşina kanali, Paxtaarna va Qoraqum kanallari şunday tuzilgan. Bu usul kanalga suv uzluksiz tuşişini kafolatlaydi, yölaklar esa navbatma-navbat işlatilib, tindirgiç vazifasini ham bajaradi.
Agar suğoriladigan yer daryodagi suv sathidan yuqorida bölsa, nasos yordamida suv kötaradigan maşinali suv olgiç — nasos stansiyasi quriladi.
Tösiqli suv olgiçlar
1,3Daryoda suv sathi past bölganda suvni bir oz dimlaş uçun özanga toş, şox-şabba kabi mahalliy materiallardan tösiq (şpora) yasaladi. Bunday tösiq qarşi qirğoqqaça yetib boriş şart emas. ÖzME'ga köra, bu oddiy usul hozirgi vaqtda deyarli qöllanmaydi.
Töğonli suv olgiçlar
1,3Töğonli inşoot daryodagi suv sathini doimiy darajada uşlab turib, barqaror suv oliş imkonini beradi va odatda gidrouzel tarkibiga kiradi. Ular bosimiga köra past, örta va yuqori bosimli böladi. Suv beriş usuliga qarab bir tomonli (suvni bir qirğoqqa beradi, masalan, Çirçiq daryosidagi Çapqirğoq Qorasuv inşooti) va ikki tomonli (ikkala qirğoqqa, masalan, Zarafşondagi Birinçi May inşooti) turlari farqlanadi. Joylaşişiga köra frontal — oqimga perpendikulyar (Qurşob daryosidagi inşoot) va yonboş — oqimga burçak ostida (Amudaryodagi Taxiatoş gidrouzeli) suv olgiçlar bor.
Ahamiyati va boşqa turlari
1,3Örta Osiyo daryolarida suv sarfi va sathi yil davomida keskin özgarib turadi, oqim esa juda loyqa. ÖzME ta'kidlaşiça, suv olgiçlar ana şunday şaroitda daryoda kerakli sathni hosil qiladi, toşqin yoki yozgi qurğoqçilik paytida ham suğoriş uçun suv beradi va kanallarni loyqa bosişidan saqlaydi.
Rusça Vikipediya suv ta'minoti nuqtai nazaridan suv olgiçlarni yer usti va yer osti turlariga ajratadi. Yer usti manbalari (daryo, köl, suv ombori, dengiz) uçun qirğoq böyi, özan içidagi, suzuvçi (ponton yoki barjaga örnatilgan nasosli) va kovşli turlari qurilsa, yer osti suvlari artezian quduqlar, şaxtali quduqlar, gorizontal va radial suv olgiçlar hamda buloq kaptajlari orqali olinadi. Yer osti suvi odatda sifati barqarorroq va ifloslanişdan yaxşiroq himoyalangan böladi. Içimlik suvi uçun suv oladigan inşootlar atrofida sanitariya muhofaza zonalari belgilanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Suv oliş inşootlari // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2764 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASuv oliş inşootlari. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2764
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2764
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Водозаборные сооруженияru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.