Relyef

Relyef (fransuzça relief, lotinça relevo — «kötaraman») — geografiyada quruqlik yuzasi, dengiz va okean tubidagi turli notekisliklar: toğlar, tekisliklar, tepaliklar, qirlar, vodiylar, botiqlar, jarlar va boşqa baland-pastliklarning yiğindisi. ÖzME'ga köra, bu şakllar taşqi körinişi, ölçami, kelib çiqişi, yoşi va rivojlaniş tarixi bilan bir-biridan farqlanadi. Rusça Vikipediya relyefni sayyoraning qattiq qobiği yuzasidagi notekisliklar majmui deb ta'riflaydi.1

ÖzME relyef şakllarini kattaligiga qarab bir neça darajaga ajratadi. Eng yirigi — megarelyef: materik döngliklari va okean tublari, şuningdek toğ tizimlari va keng tekisliklar. Makrorelyefga alohida toğ tizmalari, toğlar orasidagi botiqlar, qirlar va pasttekisliklar kiradi. Mezorelyef jarliklar, suv osti kanyonlari va tepaliklardan iborat. Mikrorelyef — karst çuqurlari, kiçik jarlar, döngliklar, nanorelyef esa juda mayda çuqurça va döngçalar. Ensiklopediya bu bölinişning şartli ekanini ta'kidlaydi: taşqi körinişi öxşaş şakllar kelib çiqişi jihatidan turliça bölişi mumkin.

Rusça Vikipediya relyefni elementlar (nuqta, çiziq, yuza), şakllar va ularning majmualariga ham ajratadi. Şakllar musbat (balandliklar) va manfiy (pastliklar) turlarga bölinadi; suvayirğiçlar va talveglar — çiziqli, toğ çöqqilari va voronka tublari esa nuqtali elementlarga misol. Qiyaligiga köra quruqlikning taxminan 5 foizi gorizontal, 15 foizi deyarli gorizontal (2° gaça) yuzalar, qolgan 80 foizi esa yonbağirlardan iborat.

Relyef Yerning içki (endogen) va taşqi (ekzogen) kuçlarining uzluksiz özaro ta'sirida yuzaga keladi. Endogen jarayonlar, ya'ni Yer pöstining tektonik harakatlari quruqlikda va okean tubida yirik tuzilmaviy şakllarni hosil qiladi. ÖzME'ga köra, sayyora miqyosidagi eng katta şakllarning paydo bölişi Yerning aylanişi va Quyoş hamda Oyning tortiş kuçi kabi kosmik omillar bilan ham boğliq. Bunday şakllar morfostrukturalar deb ataladi va ularda geologik tuziliş yaqqol aks etadi: gorizontal qatlamli platformalarga odatda tekisliklar, burmali tuzilmalarga esa toğli ölkalar mos keladi.

Ekzogen kuçlar — oqar suv, dengiz tölqinlari, şamol, muzliklar — nisbatan kiçik şakllarni yaratadi: daryo vodiylari, jarlar, barxanlar va qator tepaliklar. Ular morfoskulpturalar deb ataladi. Taşqi kuçlar yirik balandliklarni yemirib pasaytiradi, pastqam joylarni esa nuraş mahsulotlari bilan töldiradi. Rusça Vikipediyaga köra, relyef hosil qiluvçi jarayonlarning umumiy yönalişi — denudatsiya (yemiriliş) yoki akkumulyatsiya (töplaniş). Gravitatsiya jarayonlari va inson faoliyati ham yer yuzasini özgartiradi.

Relyefning kelib çiqişi, tuzilişi va rivojlanişini geomorfologiya fani örganadi. ÖzME'ga köra, bu bilimlar melioratsiya, muhandislik izlanişlari va foydali qazilmalarni qidirişda qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, yirik masştabli topografik xaritalarda relyef gorizontallar (bir xil balandlikdagi nuqtalarni tutaştiruvçi çiziqlar), balandlik belgilari va şartli belgilar bilan, mayda masştabli tabiiy xaritalarda esa gipsometrik böyoq va soyalaş usuli bilan körsatiladi.