Ekzema

Ekzema (yunonça — «pufakça, toşma»), xalq orasida guş — terining qiçişiş, qizariş va toşma bilan keçadigan yalliğlaniş kasalligi. ÖzME uni allergik kasalliklar qatoriga kiritadi. Inglizça Vikipediyaga köra, «ekzema» sözi köpinça «dermatit» atamasining sinonimi sifatida işlatiladi va ayniqsa atopik dermatitni anglatadi. Kasallik yuqumli emas.1

ÖzME'ga köra, ekzema organizm sezuvçanligining oşişi natijasida rivojlanadi. Bunga asab va endokrin tizim faoliyatidagi buzilişlar, organizmdagi surunkali infeksiya öçoqlari (tonzillit, gaymorit), me'da-içak kasalliklari sabab bölişi mumkin. Bemorlarda ba'zi ovqatlarga (baliq, tuxum, sitrus mevalar), uy çangiga, gul çangiga, kir yuviş vositalari yoki dorilarga yuqori sezuvçanlik aniqlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, kasallikning aniq sababi köpinça noma'lum bölib, irsiy moyillik va taşqi muhit omillarining birgalikdagi ta'siri taxmin qilinadi.

Asabiylaşiş, ruhiy zörikiş va notöğri ovqatlaniş kasallikning qözişiga hamda soğ teriga tarqalişiga olib kelişi mumkin.

Oddiy (vulgar) ekzemaning ötkir şakli tösatdan boşlanadi. Dastlab teri qiçişib, qizaradi va bir oz şişadi, keyin unda mayda tugunçalar va yupqa pöstli pufakçalar paydo böladi. Qaşilganda pufakçalar yorilib, tiniq suyuqlik oqadi — bu holat nam ekzema deyiladi. Keyinroq suvlaniş kamayib, toşmalar qobiq bilan qoplanadi va bir neça kunda köçadi, örni esa uzoq vaqt qipiqlanib turadi. Yalliğlangan joyga mikrob tuşsa, yiringlaş mumkin.

Surunkali ekzemada zararlangan teri asta-sekin qalinlaşadi, kökimtir tus oladi va pöst taşlaydi. Toşmalar asosan yuz, qöl va oyoq barmoqlari, böyin hamda jinsiy a'zolar terisida uçraydi. ÖzME'ga köra, ekzemaning kontaktli, mikrobli, seboreyali va bolalar ekzemasi kabi turlari ham farqlanadi:

• Kontaktli ekzema teri ma'lum moddalarga ta'sirçan bölganda barmoqlar, bilak va yuzda paydo böladi.
• Mikrobli ekzema yiringli teri yalliğlanişi, oqma yara yoki kuygan joy atrofida rivojlanadi.
• Seboreyali ekzema soçli boş terisi, yuz, böyin va qöltiqda yağli, qipiqlanadigan doğlar bilan namoyon böladi; boş qiçiydi va kepaklanadi.
• Bolalar ekzemasi köpinça çaqaloqlarda uçragani uçun xalq orasida «çilla yara» deb ataladi. Boş, yuz va kökrakda suv oçadigan qiçima toşmalar paydo böladi.

Inglizça Vikipediya bulardan taşqari kaft va tovonda uçraydigan dişidrotik, dumaloq doğlar şaklidagi nummulyar va qon aylanişi buzilişi bilan boğliq staz dermatitlarini ham sanaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 2015-yilda dunyoda taxminan 245 million kişi dermatitdan aziyat çekkan, bu aholining 3 foizdan ortiğini taşkil etadi. Atopik dermatit ayniqsa bolalar orasida keng tarqalgan, biroq yoş bolalarning yarmidan köpida u ösmirlik davrigaça öz-özidan bosilib ketadi.

Ekzemani şifokor davolaydi. ÖzME sut va ösimlik mahsulotlaridan iborat parhezni, şör, aççiq va dudlangan taomlar, spirtli içimliklar hamda uglevodlarni çeklaşni tavsiya etadi; kasallangan joyga suv va sovun tekkizmaslik kerak. Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy davolaşda namlantiruvçi kremlar, kortikosteroid malhamlar, steroidlar yordam bermaganda kalsinevrin ingibitorlari (takrolimus, pimekrolimus), oğir atopik dermatitda esa dupilumab kabi biologik preparatlar qöllanadi. Kontaktli şaklda asosiy çora — kasallikni qözğatuvçi moddadan saqlaniş.

Oldini oliş uçun töğri ovqatlaniş, uyqu va dam oliş tartibiga rioya qiliş, organizmni çiniqtiriş va içki kasalliklarni öz vaqtida davolaş muhim.