Qirğoq

Qirğoq — quruqlik okean, dengiz, köl, suv ombori yoki daryo bilan tutaşadigan va bu ikki muhit doimiy özaro ta'sirda bölgan tor yer mintaqasi. ÖzME'ga köra, qirğoqning quruqlik bilan suv çegarasi qirğoq çiziği deb ataladi. Rusça Vikipediya qayd etişiça, suv sathi doimo özgarib turgani uçun bu çiziq şartli ravişda — köp yillik örtaça suv sathi böyiça belgilanadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, qirğoq mintaqasi suvdan yuqoridagi quruq qism va suv ostidagi qirğoq yonbağridan iborat; suv osti qismida tölqinlar tubni yuva oladi va çökindilarni harakatga keltiradi. ÖzME'ga köra, qirğoqning tuzilişi va xossalari, avvalo, tölqinlarga, oqar suvlarda esa oqim harakatiga boğliq. Tektonik harakatlar ham qirğoqni özgartiradi: muzlik davridan keyingi dengiz sathi kötarilişi (transgressiya) Yer pösti çökayotgan sohillarda quruqlik içkarisiga ança çuqur kirib borgan.

Tölqinlarning ta'siriga qarab qirğoqlar abrazion (yemiriluvçi), akkumulyativ (çökindi töplanadigan), abrazion-akkumulyativ va murakkab turlarga ajratiladi.

ÖzME dengiz qirğoqlarini kelib çiqişiga köra uç katta guruhga böladi:

• endogen va ekzogen jarayonlar natijasida paydo bölgan, tölqinlar hali kam özgartirgan yoş qirğoqlar — tektonik, eroziya, muzlik, şamol va vulkan ta'sirida hosil bölganlar;
• tölqindan boşqa omillar — suv kötarilişi va qaytişi, denudatsiya, organizmlar faoliyati ta'sirida şakllangan qirğoqlar;
• tölqinlar yemirişi va çökindilarni töplaşi natijasida vujudga kelgan, eng köp tarqalgan qirğoqlar.

Rusça Vikipediyada bir neça xarakterli tur tavsiflanadi. Fyordli qirğoqlar — dengiz bosgan muzlik vodiylari, ularning tik yonbağirlari ming metrgaça kötariladi. Şxerli qirğoqlar muzlik yemirgan tekisliklarni suv bosişidan hosil bölgan va tor bögozlar bilan ajralgan köp sonli qoyali orolçalardan iborat. Dalmatsiya tipidagi qirğoqlar qirğoqqa parallel çözilgan burmali toğ tizmalarini dengiz bosganda paydo böladi (masalan, Adriatika dengizida). Rias — toğli ölkalardagi daryo vodiylarini dengiz bosişidan hosil bölgan qöltiqlar. Past qirğoqlarga liman, laguna, botqoqli, delta va marjon qirğoqlari kiradi. ÖzME qirğoq turlarining tarqalişida tabiiy zonallik yaqqol sezilişini ta'kidlaydi: termoabrazion qirğoqlar qutbiy hududlarga, marjon va mangr qirğoqlari esa tropik va ekvatorial mintaqalarga xos.

Daryo qirğoqlarining rivojlanişida özan oqimi asosiy rol öynaydi: oqim bir joyda qirğoqni yuvib ketsa, boşqa joyda oqiziqlarni yotqizadi. Toğ va tekislik daryolarining qirğoqlari bir-biridan keskin farq qiladi. ÖzME'ga köra, yirik daryolar qirğoqlarining şakllanişida surilma, köçki va soçilma kabi gravitatsion jarayonlar ham muhim. Suv bosadigan (qayirli) va suv bosmaydigan (tub yoki terrasali) qirğoqlar farqlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, daryoning öng va çap qirğoği oqim yönalişi böyiça qaralganda belgilanadi.

Qirğoqlarning kelib çiqişi, morfologiyasi va özgarişini örganiş port va köpriklar quriş, qirğoqlarni mustahkamlaş, kema qatnovini taşkil etiş, suv omborlari barpo qiliş, dam oliş zonalarini loyihalaş va sohil böyidagi foydali qazilma konlarini qidirişda katta ahamiyatga ega.