Qirğoq

Qirğoq — suv havzalari (okean, dengiz, köl va suv omborlari) va oqar suvlar (daryo, vaqtli oqar suvlar) bilan quruqlik tutaşgan hamda özaro ta'sir röy berib turadigan kambar yer. Q.larning quruqlik tomondagi çegarasi — qirğoq çiziği deyiladi. Q.ning tarkib topişi va xususiyatlari tölqinlarga, oqar suvlarda oqim harakatiga boğliq. Q.ning özgarişiga tektonik harakatlar ham ta'sir körsatadi. Q. körinişi, tuzilişi, özgarişi va holatiga köra xilmaxil böladi. Dengiz Q.lari balandligi, parçalanganligi, geologik tuzilişi, şakli, yoşi va b.ga köra turlarga ajratiladi: 1) endogen va ekzogen jarayonlar natijasida paydo bölgan yoş Q.lar. Ularga dastlab tekis bölib, keyin parçalangan tektonik va erozion-tektonik, erozion, muzlik, şamol ta'sirida paydo bölgan hamda vulkanik Q.lar kiradi;

2) tölqindan boşqa jarayonlar ta'sirida paydo bölgan Q.lar dengiz suvi kötarilib qaytganda hosil bölgan, denudatsion, organik qoldiqlardan hosil bölgan Q.lardan iborat;

3) tölqinlar ta'sirida vujudga kelgan Q.lar. Ular abraziya va akkumulyatsiya ta'sirida, ya'ni dengiz tölqinlari ta'sirida vujudga keladi va juda köp uçraydi. Yirik daryolarning quy-iliş joylarida delta q. şakllanadi (q. Delta). q. tiplari şakllani-şida va tarqalişida tabiiy geografik zonallik aniq körinadi. Mas, termoabraziv Q.lar qutbiy zonalarga, marjonli va mangrali Q.lar tropik va ekvatorial mintaqalarga xos. Hoz. zamon tektonik harakatlari ham dengiz Q.larining şakllanişiga katta ta'sir körsatadi. Muzlik davridan keyingi transgressiya kötarilgan maydonlardagiga nisbatan tektonik çökayotgan sohilböyi r-nlarda quruqlik içkarisiga ança kirib borgan. Uççala guruhdagi Q.lar ford, şxera, dalmatsiya, rias, panjasimon, liman, orol, dengiz tipli, marjonli, fitogen, abrazion-buxtali, lagunali, qum tilli kabi tiplarga bölinadi. Oqar suvlarning Qlari rivojlani-şida özan oqimi muhim omil hisoblanadi. Daryo Qlari toğ va tekisliklarda bir-biridan keskin farq qiladi. Daryolardagi oqim faoliyati Qlarning eroziyasi, özanning alohida joylarida oqiziqlarning töplanişida namoyon böladi. Katta daryolar Qlarining şakllanişda gravitatsiya jarayonlari (surilma, köçki, soçilma) muhim ahamiyatga ega. Suv bosadigan (qayirli) va suv bosmaydigan (tub, terrasali) daryo Q.lari farq qilinadi (q. Vodiy, Terrassa). Q.larning kelib çiqişi, özgarişi, morfologiyasini örganiş port va köpriklar qurilişi, Q.larni mustahkamlaş işlarida, kema qatnovida, rekreatsiya zonalari taşkil etiş, foydali qazilma konlarini örganişda, suv omborlari qurişda katta ahamiyatga ega.