Navigatsiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Navigatsiya (lotinça «navigatio», «navigare» — kemada suzmoq, «navis» — kema sözidan) — harakatlanuvçi obyektning — kema, samolyot, kosmik apparat yoki avtomobilning örni, tezligi va yönalişini aniqlaş hamda uni belgilangan nuqtaga eng xavfsiz va qulay yöl bilan olib boriş haqidagi fan va amaliyot. ÖzME bu sözning yana bir ma'nosini ham qayd etadi: mahalliy iqlim şaroitiga köra dengiz, daryo va boşqa suv havzalarida kema qatnovi mumkin bölgan mavsum ham navigatsiya deyiladi.1
Ma'nolari va turlari
13Rusça Vikipediyaga köra, köp asrlar davomida bu atama asosan dengizda suziş va kemalarni boşqariş bilan boğliq bölgan. 20-asrda havo kemalari va kosmik apparatlar paydo bölgaç, uning ma'nosi kengaygan: endi u har qanday obyektni muayyan muhitda boşqariş va unga eng maqbul yöl tanlaş jarayonini anglatadi.
ÖzME dengiz, havo va kosmik navigatsiyani ajratadi. Rusça Vikipediyada bulardan taşqari astronomik navigatsiya (osmon jismlarining holatiga qarab örinni aniqlaş), inersial navigatsiya (taşqi signallarsiz, harakat parametrlarini ölçaş orqali), radionavigatsiya, sun'iy yöldoş navigatsiyasi (GPS, GLONASS), avtomobil navigatsiyasi, hatto hayvonlarning mavsumiy köçişda yönalişni topa olişi — bionavigatsiya ham sanab ötiladi.
Vazifalari
13ÖzME'ga köra, navigatsiyaning asosiy vazifalari: eng xavfsiz va qulay yönalişni (kursni) tanlaş; navigatsiya asboblari yordamida harakat yönalişi va bosib ötilgan masofani aniqlaş; boşqariş uçun eng mos xarita proyeksiyalarini tanlaş; masalalarni analitik va grafik usulda yeçiş; obyektni yöldan oğdiradigan taşqi omillarni hisobga oliş; sun'iy yöldoşlar va yer yuzasidagi möljallar orqali örinni aniqlaş va olingan natijalarning aniqligini tekşiriş. Bu vazifalar geodeziya, kartografiya, gidrografiya, okeanologiya va meteorologiya usullariga tayangan holda hal qilinadi.
Tarixi
13Kemalarni boşqarişning oddiy usullari qadimgi Şarq xalqlariga ma'lum bölgan. ÖzME'ga köra, zamonaviy dengiz navigatsiyasining asoslari bir neça kaşfiyot bilan qöyilgan: 11-asrda kema kursini magnit strelkasi — kompas yordamida aniqlaş usuli topilgan, 16-asrda teng burçakli silindrik proyeksiyadagi xaritalar tuzila boşlagan, 19-asrda kema bosib ötgan yölni ölçaydigan mexanik lag kaşf qilingan. Navigatsiya masalalarini işlab çiqişga L. Eyler va M. V. Lomonosov kabi olimlar hissa qöşgan.
19-asr oxiri — 20-asr boşlarida fizika yutuqlari tufayli elektr va radiotexnik navigatsiya asboblari yaratilgan. Radio ixtiro qilingaç, impulsli va fazali radionavigatsiya tizimlari, radiomayoqlar qöllana boşlagan. Keyinroq oçiq dengiz uçun global radionavigatsiya tizimlari, söngra sun'iy yöldoşlarga asoslangan tizimlar işlab çiqilgan. Hozir navigatsiya ma'lumotlarini yiğiş, qayta işlaş va boşqaruv tizimiga uzatiş deyarli töliq avtomatlaştirilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Navigatsiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2807 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APANavigatsiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2807
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2807
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Навигацияru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 6-jild, 9–10-b.manbaa.uz · ÖzME, 6-jild, 9–10-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.