Botulizm

Botulizm (lotinça botulus — «kolbasa») — Clostridium botulinum bakteriyasi işlab çiqaradigan zahar (botulotoksin) organizmga tuşganda rivojlanadigan oğir kasallik; asosan nerv tizimini zararlaydi va falaj holatiga olib kelişi mumkin. ÖzME uni odamlar va ayrim sut emizuvçi hayvonlarda uçraydigan ötkir yuqumli kasallik sifatida ovqat orqali yuqadigan toksikoinfeksiyalar qatoriga kiritadi. Inglizça Vikipediyaga köra, botulizm kam uçraydi, ammo hayot uçun xavfli; kasallik odamdan odamga yuqmaydi.12

Rusça Vikipediyaga köra, Clostridium botulinum — havosiz muhitda yaşaydigan, spora hosil qiluvçi tayoqçasimon bakteriya; uning toksin tuzilişiga köra farqlanadigan bir neça turi (A, B, C, D, E, F, G) ma'lum, odam uçun asosan A, B va E turlari xavfli. ÖzME'ga köra, qözğatuvçi tabiatda keng tarqalgan: uning sporalari taşqi muhitda yillab saqlanadi, tuproqdan suvga, meva-sabzavot, oziq-ovqat va yem-xaşakka ötadi. Bakteriya faqat kislorodsiz şaroitda köpayadi; şu bois germetik yopilgan konservalar, tuzlangan va dudlangan mahsulotlar, kolbasalarda sporalar unib çiqib, kuçli zahar ajratadi. Rusça Vikipediyada ta'kidlanişiça, bunday konservaning ta'mi va rangi özgarmaydi, qopqoği ham döppaymasligi mumkin.

Botulotoksin tabiatdagi eng kuçli zaharlardan biri hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, toksin 85 °C dan yuqori haroratda beş daqiqadan ziyod qizdirilganda parçalanadi, sporalar esa ança çidamli bölib, ularni yöq qiliş uçun avtoklavda yuqori bosim ostida qizdiriş kerak böladi.

Rusça Vikipediyaga köra, kasallik hujjatlarda ilk bor 1793-yilda Vyurtembergda qayd etilgan: qon kolbasasini yegan 13 kişidan oltitasi vafot etgan, kasallik nomi ham şundan olingan. 1817–1822-yillarda nemis şifokori Yustinus Kerner uning birinçi klinik tavsifini bergan. 19-asr oxirida Belgiyada uyda tayyorlangan xom vetçinadan zaharlangan musiqaçilar voqeasidan söng bakteriolog Emil van Ermengem qözğatuvçini ajratib olgan va zahar bemor tanasida emas, mahsulotning özida hosil bölişini aniqlagan.

Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti tavsiyasiga köra, ovqatdan böladigan, yara orqali yuqadigan, gödaklar botulizmi va sababi aniqlanmagan botulizm farqlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, gödaklar botulizmi köpinça olti oylikkaça bolalarda uçraydi; asal ham sporalar manbai bölişi mumkinligi sababli bir yoşgaça bölgan bolalarga berilmaydi.

ÖzME'ga köra, kasallik kutilmaganda boşlanadi: boş oğriği, holsizlik, köngil aynişi va qusiş, qorin oğriği, oğiz quruşi va çanqoq kuzatiladi, köpinça iç qotadi. Keyinroq körişga xiralik tuşadi, qovoqlar osilib qoladi, nutq va yutiş buziladi. Inglizça Vikipediya ta'kidlaşiça, bemor odatda isitmalamaydi va huşi joyida qoladi, zaiflik esa yuz va köz muşaklaridan qöl-oyoqlarga qarab tarqaladi. Nafas muşaklari falajlansa, bemor halok bölişi mumkin.

Bemor faqat kasalxonada davolanadi. ÖzME'ga köra, botulizmga qarşi maxsus zardob yuboriladi, me'da yuviladi, yurak faoliyatini quvvatlovçi dorilar beriladi, nafas yetişmovçiligida sun'iy nafas oldiriladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ba'zan bemor öz-özidan nafas ola olmay, oylab apparatga ulanib turadi; davolangan holatda ham bemorlarning 5–10 foizi vafot etadi. Kasallikning oldini oliş uçun konserva tayyorlaş qoidalariga qat'iy amal qiliş, uy konservalarini tayyorlaşda gigiyena talablarini bajariş zarur.

ÖzME'ga köra, hayvonlarda botulizm buzilgan silos, kepak kabi ozuqadan zaharlaniş natijasida rivojlanadi; köproq otlar, qoramol, parrandalar va norkalar kasallanadi. Yaşirin davri bir neça soatdan 10–12 kungaça davom etadi; markaziy nerv tizimi zararlanib, hiqildoq, til va pastki jağ falajlanadi. Kasallangan hayvonlarning 70–95 foizi nobud böladi, ularning göşti iste'mol qilinmaydi.