Ayritom

Ayritom — Surxondaryo vohasidagi qadimiy şaharça xarobasi; Termizdan taxminan 18 kilometr şarqda, Amudaryoning tik qirğoğida joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, u Örta Osiyo antik davrining eng qiziqarli yodgorliklaridan biri bölib, bu yerda miloddan avvalgi 2–1-asrlar oxiridan milodiy 3–4-asrlargaça katta manzilgoh mavjud bölgan. ÖzME ham topilmalarni miloddan avvalgi 2-asr oxiri — milodiy 4-asr bilan sanaydi.1

ÖzME'ga köra, 1932-yilda Ayritom yaqinida Amudaryo tubidan odam haykalçalari tasvirlangan toş friz parçalari topilgan. Ertasi yili Mixail Masson boşçiligidagi Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi qaziş işlarini boşlab, friz yana yetti bölagini va budda ibodatxonasi qoldiqlarini oçgan. Rusça Vikipediyaga köra, asosiy qazişmalar şaharning ğarbiy qismidagi eng katta tepalikda olib borilgan; sozandalar tasvirlangan maşhur friz hozir Sankt-Peterburgdagi Davlat Ermitajida saqlanadi. 1963–1966-yillarda bu yerda B. Turğunov rahbarligidagi Özbekiston san'atşunoslik ekspeditsiyasi tadqiqot ötkazgan.

Rusça Vikipediya ma'lumotiga köra, tepalikning quyi qatlamlarida paxsa devorli yirik bino qoldiqlari topilgan. Uning qurilişi Yunon-Baqtriya podşoligi zaiflaşgan davrda, ehtimol, miloddan avvalgi 2-asrning uçinçi çoragida boşlangan, lekin oxiriga yetkazilmagan. Öndan ortiq xonali bu inşoot daryodan ötiş joyini qöriqlaydigan qal'a vazifasini bajargan bölsa kerak. Manzilgohning strategik ahamiyati ham aynan Amudaryodagi qadimiy keçuv bilan boğliq edi.

Ayritomning gullagan davri kuşonlar hukmronligiga töğri keladi; şu davrda Amudaryoning öng qirğoğiga buddizm kirib kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, kuşon hukmdorlari davrida eski qal'a xarobalari tekislanib, ustiga xom ğiştdan ibodatxona, stupa va yordamçi xonalardan iborat budda majmuasi qurilgan. ÖzME'ga köra, qalinligi 1,5 metr, balandligi 2–2,5 metr devorli, eşik va derazasiz 15 ga yaqin xona topilgan; ularga yuqoridan maxsus zinalar orqali tuşilgan va ular diniy marosimlar uçun xizmat qilgan.

ÖzME'ga köra, Ayritom frizlari milodiy 1–2-asrlarga oid. Ularda qöşnay, çiltor, ud va noğora çalayotgan sozandalar, gulçambar hamda meva töla idiş kötargan yigit-qizlar tasvirlangan. Bundan taşqari, ikki qabr topilgan: birida qurol-yaroğlari bilan kömilgan jangçi, ikkinçisida idiş-tovoq va taqinçoqlari bilan dafn etilgan ayol qoldiqlari çiqqan.

1978-yilda yunon harflarida olti qator qilib yozilgan bitikli haykal poydevori topilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu — Amudaryoning öng qirğoğidagi Baqtriya hududida topilgan ilk monumental baqtriy bitigi. Unda sana bor va majmua qurilişining ayrim bosqiçlari haqida ma'lumot beradi, ammo yozuv suv ta'sirida qisman yemirilgan. ÖzME Ayritom yodgorliklarini kuşonlar davri tarixi, madaniyati va urf-odatlarini örganişda muhim manba deb baholaydi.