Bixeviorizm

Bixeviorizm (inglizça «behaviour» — «xulq») — inson va hayvonlar xulq-atvorini taşqi muhit ta'siriga javob sifatida örganadigan psixologiya yönalişi. ÖzME'ga köra, u 19-asr oxiri — 20-asrda Amerika psixologiyasidagi yetakçi oqimlardan biri bölgan. Bixeviorizm ta'limotiga köra, xulq taşqi qözğatuvçi (stimul)ga javoban yuzaga keladigan harakatlar hamda ularga hamroh nutqiy va hissiy javoblar majmuidan iborat. Rusça Vikipediya qayd etişiça, bixevioristlar irsiyat rolini inkor etmasa-da, asosiy e'tiborni muhit omillariga qaratadi.1

ÖzME'ga köra, bixeviorizm introspektiv, ya'ni öz-özini kuzatişga asoslangan psixologiya inqirozga yuz tutgan va hayvonlar psixikasi tajriba yöli bilan tekşirila boşlagan bir paytda vujudga kelgan. Hayvonlarni kuzatişda öz-özini kuzatiş usulini qöllab bölmasligi sababli, ularga nazorat qilinadigan ta'sirlar körsatiş va javob reaksiyalarini qayd etişga asoslangan usullar yaratilgan, keyin bu usullar inson psixologiyasiga ham köçirilgan. Yönalişning falsafiy asosi pozitivizm bölgan: fan bevosita kuzatib bölmaydigan ongni emas, faqat kuzatsa böladigan narsalarni qayd etişi kerak, degan qaraş ilgari surilgan.

Bixeviorizmning dastlabki ğoyalari Edvard Torndayk (1874–1949) asarlarida paydo bölgan; rusça Vikipediyaga köra, u mustahkamlaş orqali xulqning kuçayişini ifodalovçi «effekt qonuni»ni kaşf etgan. Yönaliş dasturi va «bixeviorizm» atamasining özini 1913-yilda Jon Uotson taklif qilgan. ÖzME'ga köra, uning ilmiy asoslari şakllanişiga Vladimir Bexterev va Ivan Pavlov tadqiqotlari katta ta'sir körsatgan.

Bixeviorizmda xulq «stimul — reaksiya» (S — R) boğlanişlari majmui sifatida talqin etiladi. ÖzME'ga köra, inson tuğilganda unda nafas oliş, yutiş kabi sanoqli tuğma xulq tizimlari böladi, keyinçalik ular ustiga murakkabroq xulq şakllari qöşilib boradi. Muvaffaqiyatli reaksiyalar mustahkamlanadi («effekt qonuni»), bir xil stimulga bir xil javobning köp takrorlanişi esa uni avtomatik tus olgan odatga aylantiradi («maşq qonuni»).

ÖzME'ga köra, bixeviorizm 1920-yillarda gullab-yaşnagan, uning atama va usullari antropologiya, sotsiologiya va pedagogikaga ham kirib borgan; xulqni örganadigan bu fanlar AQŞda «bixevioral fanlar» degan umumiy nom olgan. Rusça Vikipediyaga köra, Uotson boşlagan metodologik bixeviorizm faqat oşkora kuzatiladigan xulqni örganişni talab qilgan. 1930-yillarda Berrxus Skinner radikal bixeviorizmni ilgari surgan: unga köra fikr va tuyğular ham kuzatiladigan xulqni boşqaruvçi omillarga böysunadi. Skinner oqibatlarning xulqni şakllantiruvçi rolini ta'kidlab, «operant şartlanişi» usulini işlab çiqqan, kalamuş va kaptarlar ustida köplab tajribalar ötkazgan. ÖzME'ga köra, Ikkinçi jahon uruşidan keyin bixeviorizm an'analari Skinnerning dasturlaşgan ta'lim konsepsiyasida davom ettirilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, radikal bixeviorizm tamoyillari amaliy xulq tahlilida qöllanadi; bu usul ayniqsa autizm spektridagi buzilişlarni davolaşda, şuningdek ta'lim, sport va tibbiyotda keng tarqalgan. Kognitiv psixologiya bilan nazariy farqlariga qaramay, ikkala yönaliş kognitiv-xulqiy terapiyada bir-birini töldiradi.

ÖzME'ga köra, zamonaviy psixologiyada bixeviorizm jiddiy tanqid qilinadi: unda ong, tafakkur, iroda kabi asosiy tuşunçalar psixologiyadan çetlaştiriladi, psixikaning ijtimoiy tabiati hisobga olinmaydi va natijada inson xulqi haddan taşqari soddalaştiriladi.