Sur tuproqlar
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Sur tuproqlar (böz tuproqlar) — çöl-daşt mintaqasida, öt ösimliklari bilan qoplangan toğ etaklari va qiya tekisliklarda tarqalgan tuproq tipi. Rusça Vikipediyaga köra, bu — usti karbonatli, oç tusli, yumşoq, genetik qatlamlari aniq ajralmagan tuproqlar; ular subtropik mintaqadagi çöl-daştlar (yarim çöllar) uçun zonal tuproq hisoblanadi va Yevrosiyo, Şimoliy va Janubiy Amerikada uçraydi. ÖzME'ga köra, ular Örta Osiyoning çöl-daştlarida keng tarqalgan.1
Hosil böliş şaroiti
13ÖzME ma'lumotiga köra, sur tuproqlar şağalli yotqiziqlar ustida yotgan lyoss va lyossimon qumoqlarda şakllanadi. Iqlimning öziga xosligi — qisqa nam va iliq davr bilan uzoq davom etadigan issiq va quruq davrning keskin almaşinişi. Yillik yoğin 200–600 millimetr atrofida. Ösimlik qoplami asosan qisqa vegetatsiyali efemeroidlardan, şuningdek, köp yillik ötlar va çala butalardan iborat.
Tuzilişi va tarkibi
13Tuproq kesimi genetik qatlamlarga aniq bölinmaydi. ÖzME'ga köra, mexanik tarkibiga köra sur tuproqlar asosan çangsimon, yengil va örtaça, kamdan-kam hollarda oğir qumoqli bölaklardan tuzilgan. Toğ oldining tik qiyaliklarida toşli-qumoqli turi uçraydi: unda ustki çimli çirindi qatlami 10–20 santimetr qalinlikda bölib, 1–3 foiz çirindi saqlaydi, uning ostida karbonatli qatlam, eng pastda esa ona jins yotadi. Rusça Vikipediyaga köra, bu tuproqlarda çirindi miqdori 4 foizgaça yetadi.
Tipçalari
13ÖzME sur tuproqlarning tört tipçasini ajratadi:
- Oç tusli sur tuproqlar dengiz sathidan 200–800 metr balandlikdagi daryo terrasalari va toğ etagi tekisliklarida tarqalgan; ayrim joylarda, masalan, Şerobod atrofida va Qurama toğlarining janubiy yonbağirlarida 1000–1100 metrgaça kötariladi. Çirindili qatlami 40–50 santimetr.
- Tipik sur tuproqlar ulardan balandroqda, 500–1000 metrda, yoğin köproq va harorat sal pastroq bölgan adirlar va toğ oldi tekisliklarida uçraydi. Çirindili qatlami 60–80 santimetr, yuqori qismida çirindi 1,5–2,5 foiz.
- Töq tusli sur tuproqlar 700–1600 metr balandlikdagi toğ oldi va past toğlarda tarqalgan; çirindili qatlami 100–130 santimetrgaça yetadi.
- Kam karbonatli sur tuproqlar toğ oldidagi lyossli tekisliklarda va Tyanşan etaklarining şimoliy yonbağirlarida uçraydi.
Xöjalikdagi ahamiyati
13ÖzME'ga köra, sur tuproqlarda qişloq xöjaligi ekinlari asosan suğoriş yöli bilan yetiştiriladi. Rusça Vikipediyaga köra, ularning unumdorligini oşiriş uçun mineral öğitlar soliş talab etiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Sur tuproqlar // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2823 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASur tuproqlar. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2823
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2823
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Серозёмыru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.