Eftaliylar

Eftaliylar (eftalitlar, eftallar, xaytallar, abdallar; Xitoy manbalarida — yeda) — ilk örta asrlarda Örta Osiyoda yirik davlat barpo etgan qabilalar ittifoqi. ÖzME'ga köra, ular Örta Osiyoning şimoli-şarqidan Movarounnahrning içki viloyatlariga kirib kelib, milodiy 5-asrda davlat tuzgan va Örta Osiyo, Hindiston, Afğoniston, Eron hamda Şarqiy Turkiston tarixida muhim rol öynagan. Inglizça Vikipediyaga köra, eftaliylar 450-yil atrofida kidariylarni yengganidan 560-yilgaça harbiy jihatdan qudratli bölgan; manbalarda ular «oq hunlar» deb ham ataladi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, eftaliylar özlarini baqtriy tilida «ebodalo» deb atagan va bu nomni tangalariga yunon harflarida bitgan. Nomning ma'nosi aniq emas: uni «yetti» degan eroniy söz bilan yoki «kuçli» ma'nosidagi xotan sözi bilan boğlovçi taxminlar bor. Rusça Vikipediyaga köra, Vizantiya muallifi Feofan sulolaning boşlovçisi Axşunvar Eftalan nomidan butun qabila nomi kelib çiqqanini yozgan.

Kelib çiqişi haqida yagona fikr yöq. ÖzME eftaliylarning ilk ajdodlari hunlar bilan boğliq bölgan, deb taxmin qiladi: hunlarning bir guruhi Junğoriya va Ili havzasida «yuyeban» uyuşmasini tuzgan, undan ajralgan «eftal» guruhi esa 3-asrda Movarounnahrga kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, köpçilik tadqiqotçilar eftaliylarni eroniy tilli, massagetlar va xioniylarga qarindoş xalq deb hisoblaydi; Xitoy manbasi «Bey şi» ularning tili turkiy emasligini qayd etgan. Ayni paytda ba'zi olimlar ularni turkiy yoki eroniy muhit ta'siridagi turkiy qabila deb biladi. Inglizça Vikipediyaga köra, ular dastlab qaysi tilda sözlaşgani noma'lum, davlat yozuvi esa baqtriy tili bölgan.

ÖzME'ga köra, 4-asrning ikkinçi yarmida kuçaygan eftaliylar Movarounnahrdagi xioniylar, kidariylar va boşqa xalqlarni böysundirgan, 5-asrda Qanğ davlatini mağlub etib, Xurosonning katta qismini egallagan va Sosoniylar Eroni bilan uzoq uruşlar olib borgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ular dastlab Sosoniy şahzodasi Peruzga taxtni egallaşda yordam bergan, keyinroq 484-yilda Axşunvar boşçiligida Peruzni yengib, Erondan katta tovon undirgan. 479-yilga kelib Söğd, 493-yilgaça Junğoriya va Tarim havzasining bir qismi ularning qöliga ötgan.

Rusça Vikipediyaga köra, davlat markazi Toxariston (Baqtriya)da, ehtimol, Qunduz atrofida joylaşgan. Bu konfederatsiya yarim mustaqil mulklardan iborat bölib, ularning har biri öz kumuş va mis tangasini zarb qilgan; söğd, baqtriy va braxmi yozuvlari işlatilgan, iqtisodda Buyuk Ipak yöli muhim örin tutgan. Inglizça Vikipediyaga köra, eftaliylar Buxoro va Panjikent kabi töğri burçakli rejali qal'a-şaharlarni qurgan bölişi mumkin.

6-asr örtalarida Turk xoqonligi va Sosoniylar Eftaliylarga qarşi ittifoq tuzgan. Inglizça Vikipediyaga köra, taxminan 557-yilda Qarşi yaqinidagi sakkiz kunlik jangda eftaliylar mağlub bölgan, davlat esa turklar yoki Sosoniylarga xiroj tölaydigan kiçik mulklarga parçalanib ketgan. ÖzME'ga köra, şundan keyin Movarounnahrni Turk xoqonligi egallagan.

ÖzME'ga köra, eftaliylarning jangovar qismi Afğoniston va Şimoliy Hindistonga çekinib, mahalliy xalqlarga singib ketgan, Örta Osiyoda qolganlari esa özbek va turkman xalqlari tarkibiga qöşilgan. Turkmanlar va Anadolu turklari orasida «abdal» nomi bilan ularning xotirasi saqlanib qolgan. ÖzME eftaliylar asosan otaşparast bölgani, keyinroq ular orasida buddizm va xristianlikka e'tiqod qiluvçilar ham köpaygani haqida xabar beradi.