Kimyoviy kinetika

Kimyoviy kinetika (yunonça «kinetikos» — «harakatlanuvçi»), kimyoviy reaksiyalar kinetikasi — fizik kimyoning kimyoviy reaksiyalarni vaqt davomida keçadigan jarayon sifatida örganadigan bölimi. ÖzME'ga köra, u reaksiyalarning tezligi, yönalişi va ötkaziş şaroiti orasidagi boğliqliklarni hamda ularga ta'sir etuvçi omillarni tadqiq qiladi. Inglizça Vikipediya kimyoviy kinetikani kimyoviy termodinamikadan ajratadi: termodinamika reaksiya qaysi yönalişda borişini aytadi, ammo uning tezligi haqida hukm çiqarmaydi.12

Rusça Vikipediyaga köra, kinetikaning markaziy tuşunçasi — reaksiya tezligi, ya'ni moddalar konsentratsiyasining vaqt birligida özgarişi. Reaksiyalar bir fazada boradigan gomogen va fazalar çegarasida boradigan geterogen turlarga, şuningdek, mahsulot reagent zarraçalarining bevosita özaro ta'siridan hosil böladigan oddiy va oraliq mahsulotlar orqali keçadigan murakkab reaksiyalarga bölinadi. Kinetik tenglamadagi konsentratsiya darajasi reaksiya tartibini (nolinçi, birinçi, ikkinçi va hokazo), elementar aktda qatnaşadigan zarraçalar soni esa molekulyarlikni (mono-, bi- va trimolekulyar reaksiyalar) belgilaydi. Bir vaqtda uçtadan ortiq molekulaning töqnaşişi deyarli uçramaydi.

ÖzME'ga köra, murakkab reaksiya mexanizmini örganiş jarayon qanday elementar bosqiçlardan iboratligini, ular bir-biri bilan qanday boğlanganini va qanday oraliq mahsulotlar hosil bölişini aniqlaşga imkon beradi. Kimyoviy kinetika elementar reaksiyalarni faol zarraçalar — erkin atom va radikallar, ionlar, qözğalgan molekulalar iştirokida örganadi.

Rusça Vikipediyaga köra, reaksiya tezligi reagentlar konsentratsiyasiga boğliq: bu qonuniyatni massalar ta'siri qonuni ifodalaydi. Bundan taşqari, tezlikka moddalarning tabiati, katalizator, harorat va fazalar çegarasi sathi ta'sir qiladi. Haroratning ta'siri Vant-Goff qoidasi bilan tavsiflanadi.

ÖzME kimyoviy kinetikaning ikki asosiy nazariyasini körsatadi. Faol töqnaşuvlar nazariyasiga köra, kimyoviy özgariş yuz beriş uçun töqnaşayotgan molekulalar energiyasi ma'lum eng kam qiymatdan oşişi kerak; bunday molekulalar faol molekulalar deyiladi. Bu nazariyaning matematik ifodasi Arrenius tenglamasi: k = A·e^(−E/RT), bunda k — tezlik konstantasi, A — proporsionallik koeffitsiyenti, E — aktivlaniş energiyasi, R — universal gaz doimiysi, T — mutlaq harorat.

Faol kompleks nazariyasiga muvofiq, AB + C → AC + B körinişidagi reaksiyada A–B boği birdaniga uzilmaydi va A–C boği ham birdaniga paydo bölmaydi: moddalar yaqinlaşgan sari eski boğ susayib, yangisi şakllanib boradi va ma'lum lahzada ABC faol kompleksi vujudga keladi, keyin u parçalanib, mahsulotlarga aylanadi. ÖzME'ga köra, bu nazariya aktivlaniş energiyasining mohiyatini tuşuntiradi va oddiy reaksiyalar tezligini nazariy hisoblaş yölini körsatadi; ikki nazariya bir-birini inkor etmaydi, balki töldiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, aktivlaniş energiyasi tajribada Arrenius va Eyring tenglamalari yordamida aniqlanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, bu sohadagi ilk tadqiqotni 1850-yilda nemis kimyogari Ludvig Vilgelmi ötkazgan: u qand inversiyasi tezligini tajribada örgangan. 1864-yilda Peter Vaage va Kato Guldberg massalar ta'siri qonunini e'lon qilgan; rusça Vikipediya bu qonunni 1865-yilda Nikolay Beketov ham ta'riflaganini qayd etadi. Yakob Vant-Goff kimyoviy dinamika qonunlarini kaşf etgani uçun 1901-yilda kimyo böyiça birinçi Nobel mukofotiga sazovor bölgan.

ÖzME'ga köra, kinetik tadqiqotlar kataliz, fotokimyo, plazmakimyo, radiokimyo va elektrokimyoning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Kimyoviy kinetika matematika, kibernetika, atom va molekulyar fizika, kvant kimyosi, spektroskopiya va analitik kimyo yutuqlaridan foydalanadi. Uning natijalari atmosfera va gidrosferaning ekologik modellarini tuzişda, koinotdagi jarayonlarni tahlil qilişda qöllanadi.