Psixika

Psixika (yunonça psyçikos — «ruhiy, jonli»), ruhiyat — odam va nerv tizimiga ega hayvonlarning sezgi, idrok, xotira, tafakkur, his-tuyğu va iroda kabi içki jarayonlari majmui; borliqni aks ettiriş va şu asosda xulq-atvorni boşqariş qobiliyati. Psixikani psixologiya fani örganadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bugungi kunda bu atama inson ongi va ongsizligining yaxlitligini anglatadi, eski matnlarda esa ba'zan «jon» sözining sinonimi sifatida işlatilgan.12

Rusça Vikipediya psixikaning bir neça ta'rifini keltiradi: ruhiy jarayon va hodisalar yiğindisi; yuksak darajada taşkil topgan tirik mavjudotlarning tevarak-atrofni faol aks ettiriş va şu asosda öz faoliyatini boşqariş xossasi; insonning içki dunyosi. U yaxlitlik, faollik, rivojlaniş, öz-özini boşqariş va moslaşuvçanlik kabi sifatlar bilan tavsiflanadi.

ÖzME psixikani materialistik nuqtai nazardan talqin qiladi: unga köra, psixika yuksak darajada taşkil topgan materiya — miyaning xususiyati bölib, obyektiv olamning subyektiv obrazi sifatida namoyon böladi. Psixik faoliyat har doim muayyan şaxsga xos bölgani uçun subyektiv, ayni paytda tevarak-atrofni aks ettirgani uçun obyektiv tabiatga ega. ÖzME psixik faoliyat asosida birinçi va ikkinçi signal tizimlarining özaro ta'siri va reflekslar hosil bölişini körsatadi; bu yondaşuv I. P. Pavlov ta'limotiga tayanadi. Rusça Vikipediyaga köra, Pavlov psixik faoliyatni oliy nerv faoliyati bilan aynan bir narsa deb hisoblagan.

Psixikaning tabiatdagi örni haqida turli qaraşlar mavjud. Rusça Vikipediyaga köra, panpsixizm butun tabiatni jonli deb bilgan, biopsixizm psixikani barça tirik organizmlarga, hatto ösimliklarga ham nisbat bergan; neyropsixizm uni faqat nerv tizimiga ega mavjudotlarga xos deb hisoblagan, Dekart esa psixikani faqat insonga tegişli deb bilgan. ÖzME'ga köra, psixika tirik organizmlarda sezuvçanlik paydo bölişi bilan vujudga kelgan va nerv tizimi, boş miya hamda uning katta yarim şarlari murakkablaşgani sari rivojlangan.

ÖzME inson psixikasini uning eng yuksak şakli deb biladi: u nafaqat biologik, balki ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotning ham mahsuli bölib, uning şakllanişida mehnat, ta'lim va tarbiya hal qiluvçi rol öynagan. Insonga xos eng muhim xususiyat — voqealarni oldindan köra biliş va öz harakatlarini rejalaştiriş qobiliyati. Psixika faoliyat jarayonida şakllanadi, namoyon böladi va örganiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, «psyçe» sözining asl ma'nosi «hayot» bölib, keyinroq «ruh», «jon» va «şaxsiyat» ma'nolarini olgan. Platon ruhni ölmas deb hisoblagan, Aristotel «Jon haqida» risolasida ösimlik, hayvon va aql jonlari haqidagi ta'limotni ilgari surgan; bu qaraş 19-asrgaça psixologiyada ustun bölgan. Örta asrlarda atama lotinça «anima» şaklida qöllangan. Psixoanaliz asosçisi Zigmund Freyd psixikani uç tarkibiy qismga — instinktiv mayllarni ifodalovçi «u» (id), vijdon va ijtimoiy me'yorlarni ifodalovçi «oliy men» (super-ego) hamda ularni muvozanatlovçi «men» (ego)ga ajratgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1970-yillarga kelib psixologiya, nevrologiya va fiziologiya tutaşgan joyda psixik jarayonlarning miya mexanizmlarini örganuvçi neyropsixologiya şakllangan.