Mafkura
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Mafkura, ideologiya (arabça — «fikrlar majmui») — muayyan ijtimoiy guruh, qatlam, millat, siyosiy partiya yoki davlatning manfaatlari, qadriyatlari va maqsadlarini ifodalovçi qaraşlar tizimi. Rusça Vikipediyaga köra, mafkura jamiyatdagi mavjud hokimiyat va tartibni oqlaşga yoki aksinça, ularni tubdan özgartirişga xizmat qilişi mumkin; u fan emas, garçi ilmiy bilimlarga tayanişi mumkin bölsa ham. Inglizça Vikipediya mafkurani amaliy unsurlari nazariy unsurlari bilan teng ahamiyatga ega bölgan ğoyalar, qadriyatlar va e'tiqodlar majmui deb ta'riflaydi va uni dunyoqaraşdan farqlaydi.12
Atamaning tarixi
13«Ideologiya» atamasini 1796-yilda fransuz faylasufi Antuan Destyut de Trasi «ğoyalar haqidagi fan» ma'nosida kiritgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Jon Lokk va Etyen de Kondilyak asarlariga tayanib, inson ğoyalari sezgilar asosida qanday şakllanişini örganadigan fan yaratmoqçi bölgan. Napoleon bu faylasuflarni siyosiy voqelikni mavhum mulohazalar bilan almaştirişda ayblab, «ideologlar» deb masxara qilgan; şundan söng atama salbiy ohang kasb etgan. Rusça Vikipediyaga köra, Karl Marks mafkurani hukmron sinf manfaatlaridan kelib çiqadigan «soxta ong» deb talqin qilgan. 20-asrda esa atama ança betaraf ma'noda, har qanday izçil siyosiy, ijtimoiy yoki madaniy ğoyalar tizimiga nisbatan qöllana boşlagan; siyosatşunoslikda u siyosiy e'tiqodlar tizimini anglatadi.
Vazifalari
13ÖzME'ga köra, mafkurada uni ilgari surgan guruhning ötmişi, bugungi holati va kelajak haqidagi tasavvurlari aks etadi. Har bir yangi mafkura jamiyatda paydo bölgan ijtimoiy-siyosiy kuçlarning ehtiyojlarini ifodalovçi ğoyalar tizimi sifatida vujudga keladi. ÖzME uning asosiy vazifalari sifatida quyidagilarni sanaydi: muayyan ğoyani odamlar ongiga singdiriş; turli guruhlarni birlaştiriş; ularni belgilangan maqsadlar sari safarbar etiş va ma'naviy rağbatlantiriş; yoşlarni tarbiyalaş va begona ta'sirlardan himoya qiliş. Mafkura falsafiy yoki diniy ta'limotlar, ilmiy qaraşlar va axloqiy tamoyillarga tayanadi. Rusça Vikipediyaga köra, yangi mafkuraning paydo bölişi uçun jamiyatda yangi ğoyalarga ehtiyoj, faol va bilimli auditoriya hamda ğoyalarni tarqatuvçi muassasalar bölişi zarur; insonning mafkuraviy qaraşlari esa tuğma emas, ijtimoiylaşuv jarayonida şakllanadi.
Turlari va ta'siri
13ÖzME mafkuraning diniy, dunyoviy, milliy va siyosiy körinişlarini ajratadi. Rusça Vikipediya mavjud tartibni saqlaşga intiladigan konservativ mafkuralarni va jamiyatni tubdan özgartirişni maqsad qilgan «çap» hamda «öng» harakatlar mafkuralarini farqlaydi; davlatda ustunlik qiladigan mafkura «hukmron mafkura» deb ataladi.
ÖzME'ga köra, mafkura öz mazmuniga qarab jamiyatni birlaştirişi yoki parçalab yuborişi, davlat obrösini kötarişi yoki pasaytirişi mumkin. Ozodlik, tinçlik va hamkorlik ğoyalariga asoslangan mafkuralarni ensiklopediya bunyodkor deb, zöravonlik, bosqinçilik va ekstremizm ğoyalariga tayangan mafkuralarni esa vayronkor deb baholaydi. ÖzME rivojlangan mamlakatlar asosan erkinlik, adolat, qonun ustuvorligi, inson huquqlari, millatlararo totuvlik va diniy bağrikenglik kabi qadriyatlarga tayanişini ta'kidlaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Mafkura // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2853 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMafkura. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2853
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2853
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Идеологияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Ideologyen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 5-jild, 307-b.manbaa.uz · ÖzME, 5-jild, 307-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.