Abstraksiya

Abstraksiya (lotinça abstractio — «ajratiş, mavhumlaş») — tafakkurning bir usuli: narsa yoki hodisaning ikkinçi darajali, muhim bölmagan xossalaridan fikran voz keçib, uning asosiy, qonuniy belgilarini ajratib oliş; şuningdek, şu jarayon natijasida hosil bölgan mavhum tuşunça. Rusça Vikipediyaga köra, abstraksiyada kuzatilayotgan obyekt uning ideallaştirilgan nazariy obrazi — abstrakt obyekt bilan almaştiriladi. Rang, massa, egrilik, gözallik kabi tuşunçalar abstraksiya mahsulidir.12

ÖzME atamaning ikki ma'nosini ajratadi. Birinçidan, abstraksiya — butunning alohida tomoni, bölagi, bir tomonlama yoki tölaligiça rivojlanmagan narsa. Ikkinçidan, biliş jarayonidagi fikriy model: u predmet va hodisalarning ikkinçi darajali xususiyatlarini çetga surib, ularning asosiy tomonlarini börttirib körsatadi. ÖzME'ga köra, belgilardan uzoqlaşib, muhim jihatlarni ajratiş jarayoni abstraksiyalaş (mavhumlaştiriş), uning yakuni esa abstraksiya deb ataladi. Abstraksiya bilişda tuşunça va kategoriya şaklida namoyon böladi.

Abstraksiyalaş asosan tafakkurga xos, biroq ÖzME'ga köra, uning ayrim unsurlari tasavvurda ham uçraydi. Bu jarayonda qonun, qonuniyat, sababiyat kabi mavhum tuşunçalar vujudga keladi va ular olamni biliş qurollariga aylanadi. ÖzME har bir predmet boşqalari bilan boğliq ekanini, şu bois ularda umumiy tomonlar mavjudligini ta'kidlaydi; bu umumiylikni faqat ayrim jihatlardan fikran uzoqlaşib aniqlaş mumkin. Şu bilan birga, voqelikdan haddan taşqari uzilib qolgan abstraksiya asoslanmagan xulosalar va quruq sxemalarga olib keliş xavfi ham bor.

Rusça Vikipediyaga köra, Yevropa falsafasi va mantiqida abstraksiyalaş tobora umumiyroq tuşunçalarni bosqiçma-bosqiç hosil qiliş yöli, ya'ni «abstraksiyalar ierarxiyasi» sifatida qaraladi; eng rivojlangan abstraksiyalar tizimi matematikaga xos. Tuşunçaning qançalik mavhumligi abstraksiya darajasi deb ataladi va bitta obyekt haqida turli darajalarda fikr yuritiş mumkin. Inglizça Vikipediya abstraksiyani aniq misollardan umumiy qoida va tuşunçalarni keltirib çiqariş jarayoni deb ta'riflaydi: masalan, çarm futbol töpidan «töp» haqidagi umumiy tuşunçaga ötişda faqat barça töplarga xos belgilar saqlanib qoladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, antropologlar abstrakt fikrlaşni zamonaviy insonning asosiy belgilaridan biri deb hisoblaydi; u taxminan 50–100 ming yil avval til bilan birga rivojlangan. Yangi davr fanida Frensis Bekon 1620-yilda «Yangi Organon» asarida aniq faktlardan umumiy xulosaga boriş — induksiya usulini tarğib qilgan. Nyuton va Kepler kabi olimlar köplab kuzatişlarni ixçam qonunlarga jamlab, abstraksiyaning fan uçun qudratini namoyiş etgan.

ÖzME'ga köra, abstraksiyaning mohiyati va ahamiyatini eng umumiy şaklda falsafa yoritadi, uning xususiy jihatlari esa mantiq va psixologiyada tahlil qilinadi. Dialektik an'anada «konkretdan abstraktga» va «abstraktdan konkretga» ötiş biliş usullari sifatida asoslanadi. Abstraksiya fan va san'at uçun voqelikni çuqur va har tomonlama biliş quroli bölib xizmat qiladi.